धाराशिव (उस्मानाबाद)  जिल्ह्याची संपूर्ण माहिती | Dharashiv District Complete Information In Marathi

धाराशिव (उस्मानाबाद)  जिल्ह्याचा इतिहास | History of Osmanabad District

धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्याचा इतिहास अतिशय प्राचीन आणि समृद्ध आहे. हा प्रदेश अनेक राजवंशांच्या उदय आणि अस्ताचा साक्षीदार राहिला आहे. मित्रांनो, MPSC परीक्षेत इतिहासाचे प्रश्न नेहमीच असतात, त्यामुळे हा भाग नीट वाचा!

प्राचीन कालखंड

धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्याच्या प्रदेशावर सातवाहन, वाकाटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट यांसारख्या प्राचीन राजवंशांनी राज्य केले. यादव राजवंशाच्या काळात हा प्रदेश विशेषतः भरभराटीला आला. तेर (त्रगर) हे धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्यातील एक महत्त्वाचे प्राचीन व्यापारी शहर होते जे सातवाहन काळात रोमशी व्यापार करत असे. तेर येथे झालेल्या उत्खननात रोमन नाणी, मातीची भांडी व इतर पुरावे सापडले आहेत जे या ठिकाणाचे ऐतिहासिक महत्त्व सिद्ध करतात.

मध्ययुगीन कालखंड

१४ व्या शतकात हा प्रदेश बहमनी सल्तनतीच्या अधिपत्याखाली आला. त्यानंतर बहमनी साम्राज्याच्या विघटनानंतर हा प्रदेश बीदरच्या बरीद शाहींच्या नियंत्रणात राहिला. मुघल काळात हा प्रदेश मुघल साम्राज्याचा एक भाग बनला. १७ व्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या प्रदेशात मराठा सत्ता स्थापन करण्याचे प्रयत्न केले. पेशवाईच्या काळात हा प्रदेश मराठा साम्राज्याचा भाग होता.

निजामकालीन आणि आधुनिक इतिहास

१८ व्या शतकात हा प्रदेश हैदराबाद निजामाच्या अधिपत्याखाली आला. धाराशिव (उस्मानाबाद) हे नाव हैदराबादचे निजाम उस्मान अली खान यांच्या नावावरून ठेवण्यात आले. १९४७ मध्ये भारत स्वतंत्र झाल्यानंतरही हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन होण्यास तयार नव्हते. त्यासाठी सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या नेतृत्वाखाली १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी ‘ऑपरेशन पोलो’ (पोलीस अॅक्शन) राबवण्यात आले आणि हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन झाले. १९६० मध्ये महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाल्यानंतर धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्हा महाराष्ट्राचा भाग बनला. २०२३ साली महाराष्ट्र शासनाने या जिल्ह्याचे नाव अधिकृतपणे ‘धाराशिव’ असे बदलले. धाराशिव (उस्मानाबाद) हे नाव येथील प्रसिद्ध धाराशिव (उस्मानाबाद) लेण्यांवरून (गुहांवरून) देण्यात आले आहे.

धाराशिव (उस्मानाबाद)  जिल्ह्याची भौगोलिक माहिती | Geographical Information

धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या मराठवाडा विभागात येतो. भौगोलिकदृष्ट्या हा जिल्हा दख्खनच्या पठारावर वसलेला असून येथील भूरचना मुख्यतः सपाट ते उंचसखल अशी आहे. बालाघाट डोंगररांगा या जिल्ह्यातून जातात आणि त्यामुळे या भागात काही डोंगराळ प्रदेश आढळतो.

धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्याच्या सीमा | Borders

धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ | Area

धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्याचे एकूण क्षेत्रफळ ७,५६९ चौरस किलोमीटर आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय धाराशिव (उस्मानाबाद) (धाराशिव) शहरात आहे. हे महाराष्ट्रातील मराठवाडा विभागातील आठ जिल्ह्यांपैकी एक आहे. जिल्ह्याची लांबी उत्तर-दक्षिण सुमारे ११० किमी असून रुंदी पूर्व-पश्चिम सुमारे ९५ किमी आहे.

धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्यातील तालुके | Talukas of Osmanabad District

धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्यात एकूण ८ तालुके आहेत. MPSC परीक्षेत तालुक्यांची नावे विचारली जातात, त्यामुळे ही यादी नीट लक्षात ठेवा!

जिल्ह्यात एकूण ७४५ ग्रामपंचायती आणि ९८९ गावे आहेत. जिल्ह्याचे विधानसभा मतदारसंघांमध्ये धाराशिव, परंडा, तुळजापूर, उमरगा आणि कळंब-लोहारा हे मतदारसंघ येतात.

धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्याची लोकसंख्या | Population

२०११ च्या जनगणनेनुसार धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,५७,५७६ आहे. यामध्ये पुरुषांची संख्या ८,४७,४१३ आणि महिलांची संख्या ८,१०,१६३ आहे. जिल्ह्यातील लोकसंख्येची घनता सुमारे २१९ व्यक्ती प्रति चौरस किलोमीटर आहे. जिल्ह्याचा साक्षरता दर ७९.७५% आहे, त्यापैकी पुरुष साक्षरता ८९.४% तर महिला साक्षरता ७०.१% आहे. अनुसूचित जाती (SC) लोकसंख्या सुमारे ३.२ लाख तर अनुसूचित जमाती (ST) लोकसंख्या सुमारे ३० हजार आहे.

धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्यातील वनक्षेत्र | Forest Area

धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्हा हा मराठवाड्यातील तुलनेने कमी वनक्षेत्र असलेल्या जिल्ह्यांपैकी एक आहे. जिल्ह्याच्या एकूण क्षेत्रफळाच्या सुमारे ३ ते ४ टक्के भाग वनक्षेत्राने व्यापलेला आहे. जिल्ह्यातील वनक्षेत्र प्रामुख्याने भूम, परंडा आणि वाशी तालुक्यांमध्ये आहे. येथे बाभूळ, निंब, तेंदू, बोर, आणि विविध काटेरी झुडपे आढळतात. वनक्षेत्र कमी असले तरी जिल्ह्यातील नांदूर माधमेश्वर सारखे काही भाग पक्षी निरीक्षणासाठी उपयुक्त आहेत. जिल्ह्यात लांडगा, कोल्हा, ससा, नीलगाय, रानडुक्कर असे प्राणी आढळतात.

धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्यातील नद्या | Rivers of Osmanabad District

धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्हा हा कृष्णा आणि गोदावरी या दोन नदी खोऱ्यांच्या दरम्यान वसलेला आहे. जिल्ह्यातील नद्या या प्रामुख्याने पावसाळ्यात वाहतात. येथील प्रमुख नद्या खालीलप्रमाणे आहेत:

भीमा नदी

भीमा नदी ही धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्यातील सर्वात महत्त्वाची नदी आहे. ही नदी पश्चिम घाटातील भीमाशंकर येथे उगम पावते आणि पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्यातून वाहत कर्नाटकात जाऊन कृष्णा नदीला मिळते. भीमा नदी जिल्ह्याच्या पश्चिम भागातून वाहते आणि शेतीसाठी मोठ्या प्रमाणात उपयुक्त आहे.

सीना नदी

सीना नदी ही भीमा नदीची उपनदी आहे. ही नदी धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्याच्या उत्तर भागातून वाहते. सीना नदीवर अनेक लहान-मोठे बंधारे बांधण्यात आले आहेत जे शेतीसाठी सिंचन पुरवतात.

मांजरा नदी

मांजरा नदी ही गोदावरी नदीची उपनदी आहे. ही नदी बीड जिल्ह्यात उगम पावून लातूर आणि धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्याच्या काही भागातून वाहते. या नदीवर मांजरा धरण बांधण्यात आले आहे.

तेरणा नदी

तेरणा नदी ही धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्यातील एक महत्त्वाची नदी आहे. ही नदी जिल्ह्याच्या मध्य भागातून वाहते आणि तिच्यावर तेरणा धरण बांधण्यात आले आहे. तेरणा नदी ऐतिहासिक तेर (त्रगर) या प्राचीन शहराच्या जवळून वाहते.

बेनीतुरा नदी

बेनीतुरा नदी ही जिल्ह्याच्या दक्षिण भागातून वाहणारी एक छोटी नदी आहे. ही नदी भीमा नदीला मिळते.

धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्यातील धरणे | Dams of Osmanabad District

धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्हा दुष्काळप्रवण मराठवाड्यात येत असल्यामुळे येथे पाणी साठवणुकीसाठी अनेक धरणे आणि बंधारे बांधण्यात आले आहेत.

या धरणांव्यतिरिक्त जिल्ह्यात अनेक लघु सिंचन तलाव आणि गाव तलाव आहेत जे पिण्याच्या पाण्यासाठी आणि शेतीसाठी महत्त्वाचे आहेत. जिल्हा दुष्काळप्रवण असल्यामुळे जलसंधारणाच्या कामांना येथे विशेष प्राधान्य दिले जाते.

धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्याचे हवामान | Climate of Osmanabad District

धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्याचे हवामान उष्ण कोरड्या प्रकारचे आहे. हा जिल्हा मराठवाड्यात येत असल्यामुळे येथे पाऊस तुलनेने कमी पडतो आणि दुष्काळाची स्थिती अनेकदा निर्माण होते.

जिल्ह्यातील सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान सुमारे ७५० ते ९०० मिलिमीटर आहे. मात्र पावसाचे वितरण असमान असल्यामुळे या जिल्ह्यात वारंवार दुष्काळ पडतो. धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्हा शासनाच्या दुष्काळग्रस्त जिल्ह्यांच्या यादीत अनेकदा असतो.

धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्यातील प्रमुख पिके | Major Crops of Osmanabad District

धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्याची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने कृषीवर आधारित आहे. जिल्ह्यातील माती काळी कसदार (Regur Soil / Black Cotton Soil) आहे जी कापूस, सोयाबीन आणि तूर यांसारख्या पिकांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.

खरीप पिके (Kharif Crops)

• सोयाबीन – हे जिल्ह्यातील सर्वात जास्त घेतले जाणारे पीक आहे
• तूर (अरहर) – डाळींचे महत्त्वाचे पीक
• मूग व उडीद
• कापूस – काळ्या मातीत उत्तम येते
• ज्वारी
• बाजरी

रब्बी पिके (Rabi Crops)

• गहू
• हरभरा – महत्त्वाचे कडधान्य
• ज्वारी
• सूर्यफूल

फळबागा व भाजीपाला

• हळद – धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्यात हळदीची शेती केली जाते
• डाळिंब – विशेषतः भूम, कळंब परिसरात
• कांदा, टोमॅटो, मिरची
• अंजीर

जिल्ह्यात आधुनिक शेती तंत्रज्ञानाचा वापर वाढत आहे. ठिबक सिंचन आणि तुषार सिंचन योजनांमुळे शेतकऱ्यांना कमी पाण्यात जास्त उत्पन्न घेणे शक्य होत आहे.

धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्यातील पर्यटनस्थळे | Tourist Places in Dharashiv District

धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्हा धार्मिक, ऐतिहासिक आणि नैसर्गिक पर्यटनासाठी प्रसिद्ध आहे. महाराष्ट्रातील कोट्यवधी भाविक या जिल्ह्यात येणाऱ्या तीर्थस्थळांना भेट देतात.

१. तुळजाभवानी मंदिर, तुळजापूर

तुळजाभवानी मंदिर हे धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्यातील सर्वात महत्त्वाचे आणि महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांची कुलदेवता असलेली तुळजाभवानी माता या मंदिरात विराजमान आहे. हे मंदिर अत्यंत प्राचीन असून येमाद्री पर्वतावर वसलेले आहे. महाराष्ट्रासह देशभरातून लाखो भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. नवरात्री उत्सवात येथे विशेष गर्दी असते.

२. धाराशिव (उस्मानाबाद) लेणी (Dharashiv Caves)

धाराशिव (उस्मानाबाद) लेणी या धाराशिव (उस्मानाबाद) शहराजवळ असलेल्या प्राचीन बौद्ध गुहा आहेत. या गुहा सातवाहन ते यादव काळातील असून त्यामध्ये बौद्ध, जैन आणि हिंदू शिल्पकलेचे अद्भुत नमुने आहेत. या लेण्यांमुळेच जिल्ह्याला ‘धाराशिव’ असे नाव देण्यात आले. ASI (Archaeological Survey of India) ने संरक्षित केलेल्या या लेण्या इतिहासप्रेमी आणि संशोधकांसाठी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत.

३. परंडा किल्ला

परंडा किल्ला हा धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्यातील परंडा तालुक्यात आहे. हा किल्ला बहमनी सल्तनतीच्या काळात बांधण्यात आला. नंतर हा किल्ला आदिलशाही, मुघल आणि मराठ्यांच्या ताब्यात होता. किल्ल्याची भव्य तटबंदी, बुरूज आणि पाण्याचे तलाव हे पाहण्यासारखे आहेत. MPSC परीक्षेत गड-किल्ल्यांची माहिती अनेकदा विचारली जाते.

४. नळदुर्ग किल्ला (Naldurg Fort)

नळदुर्ग किल्ला हा धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्यातील उमरगा तालुक्याच्या जवळ असलेला एक भव्य किल्ला आहे. हा किल्ला बोरी नदीच्या काठावर वसलेला असून येथील ‘पाण्याचा बुरूज’ (Water Bastion) अत्यंत अनोखा आहे. या किल्ल्याचे बांधकाम आदिलशाही काळात झाले. हा किल्ला महाराष्ट्रातील सर्वात मोठ्या किल्ल्यांपैकी एक मानला जातो.

५. तेर (Ter) – प्राचीन व्यापारी नगर

तेर हे धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्यातील एक अत्यंत प्राचीन ठिकाण आहे. सातवाहन काळात हे एक महत्त्वाचे व्यापारी केंद्र होते. येथे झालेल्या उत्खननात रोमन नाणी, मातीची भांडी, दागिने आणि इतर पुरावे सापडले आहेत. तेर संग्रहालय येथे या उत्खननातील वस्तू ठेवण्यात आल्या आहेत. MPSC इतिहासाच्या प्रश्नांमध्ये तेरचा उल्लेख होतो.

६. यात्रे महादेव मंदिर, यात्रेश्वर

हे शिव मंदिर धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्यात असून भाविकांचे आस्थेचे केंद्र आहे. महाशिवरात्रीला येथे मोठी यात्रा भरते.

७. सिद्धेश्वर मंदिर, सोलापूर सीमेजवळ

धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्याच्या सोलापूर सीमेजवळ काही शिव मंदिरे आहेत जी भाविकांसाठी महत्त्वाची आहेत.