भंडारा जिल्ह्याची संपूर्ण माहिती | Bhandara District Complete Information In Marathi

भंडारा जिल्ह्याचा इतिहास (History of Bhandara District)

भंडारा जिल्ह्याचा इतिहास हा अत्यंत प्राचीन आणि गौरवशाली आहे. या जिल्ह्यावर अनेक राजवंशांनी राज्य केले असून प्रत्येक राजवटीने येथील संस्कृती, स्थापत्य आणि समाजावर आपला ठसा उमटविला आहे.

प्राचीन कालखंड

भंडारा जिल्ह्याचा प्राचीन इतिहास मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट, यादव, बहमनी आणि मुघल यांच्यासारख्या अनेक राजवटींनी समृद्ध आहे. या सर्व राजवटींनी या भागाच्या संस्कृती आणि इतिहासावर दीर्घकाळ प्रभाव टाकला आहे. रतनपूर येथील इसवी सन ११०० मधील शिल्पलेखात भंडारा जिल्ह्यासाठी ‘भनारा’ हा शब्द वापरल्याचे आढळते, त्यावरूनच ‘भंडारा’ हे नाव पडले असावे असा इतिहासकारांचा अंदाज आहे.

मध्यकालीन कालखंड

सातव्या शतकापासून या भागावर हैहयवंशीय राजपूत राजांचे अधिराज्य होते. हा प्रदेश पूर्वी गवळ्यांच्या अधिपत्याखाली होता. इसवी सन १२०० पासून सुमारे इसवी सन १६०० पर्यंत राजपूतांची सत्ता क्षीण होत गेली आणि त्यांची जागा गोंड राजांनी घेतली. इसवी सन १७०० च्या सुमारास या प्रदेशाचा काही भाग छिंदवाडा जिल्ह्यातील देवगड येथील बख्त बुलंदशहाच्या अंमलाखाली गेला.

मराठा व ब्रिटिश कालखंड

१८ व्या शतकात भंडारा जिल्हा मराठा साम्राज्याचा भाग होता. १८१८ मध्ये ब्रिटिशांनी मराठा साम्राज्याचा पराभव केल्यानंतर भंडारा जिल्हा ब्रिटिश साम्राज्याच्या अधिपत्याखाली आला. १९४७ मध्ये भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यावर भंडारा मध्य प्रदेश राज्याचा भाग बनला. १९६० मध्ये महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाल्यानंतर भंडारा जिल्हा महाराष्ट्रात समाविष्ट झाला.

भंडारा जिल्ह्याची भौगोलिक माहिती (Geographical Information)

भंडारा जिल्ह्याच्या सीमा (Boundaries of Bhandara District)

स्पर्धा परीक्षेत जिल्ह्याच्या सीमांवर प्रश्न विचारले जातात. त्यामुळे खालील सीमा नक्की लक्षात ठेवा:

भंडारा जिल्ह्यातील तालुके (Talukas of Bhandara District)

भंडारा जिल्हा तीन उपविभागांत विभागलेला आहे. त्याखाली एकूण ७ तालुके येतात. परीक्षेत तालुक्यांची संख्या व नावे नक्की विचारली जातात.

या जिल्ह्यात ७ पंचायत समित्या, ५४१ ग्रामपंचायती आणि ८६६ गावे आहेत. तुमसर हे उपविभागीय मुख्यालय प्रसिद्ध भात बाजार म्हणून ओळखले जाते.

भंडारा जिल्ह्याची लोकसंख्या (Population of Bhandara District)

लोकसंख्येशी संबंधित प्रश्न MPSC व ZP भरती परीक्षांमध्ये वारंवार विचारले जातात. खालील माहिती नक्की लक्षात ठेवा:

भंडारा जिल्ह्यातील वनक्षेत्र (Forest Area)

भंडारा जिल्ह्याचे एकूण वनक्षेत्र ६४५.५८ चौरस किलोमीटर असून हे जिल्ह्याच्या एकूण क्षेत्रफळाच्या सुमारे १७.५९% आहे. जिल्ह्यात एकूण ४४४ वनक्षेत्रे आहेत.

प्रमुख वनक्षेत्र

• नंदवन – जिल्ह्यातील सर्वात मोठे वनक्षेत्र; क्षेत्रफळ २७० चौ.किमी
• उमरेड-करंडला वन्यजीव अभयारण्य – वाघांसाठी प्रसिद्ध
• कोका वन्यजीव अभयारण्य – २०१३ मध्ये मान्यताप्राप्त; क्षेत्रफळ ९२.३४ चौ.किमी

प्रमुख वृक्षप्रजाती

• साग, बांबू, चंदन, शिसव, कदंब
• आंबा, फणस, करंज, तेंदू

वन्य प्राणी

• वाघ, बिबट, अस्वल, रानडुक्कर, रानकुत्रा
• कोल्हा, लांडगा आणि विविध प्रकारचे पक्षी व सरपटणारे प्राणी

भंडारा जिल्ह्यातील नद्या (Rivers of Bhandara District)

नद्यांवर आधारित प्रश्न MPSC व UPSC दोन्हीत विचारले जातात. भंडारा जिल्ह्यातील नद्यांची उगमस्थाने, वाटचाल आणि वैशिष्ट्ये लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे.

१. वैनगंगा नदी (Wainganga River)

वैनगंगा नदी ही भंडारा जिल्ह्यातील सर्वात महत्त्वाची आणि सर्वात मोठी नदी आहे. ती मध्य प्रदेशातील शिवनी जिल्ह्यातील दरकेसा टेकड्यांत समुद्रसपाटीपासून ६४० मीटर उंचीवर उगम पावते. बालाघाट जिल्ह्यातून वाहत आल्यानंतर ती भंडारा जिल्ह्यात प्रवेश करते आणि पुढे गोंदिया, नागपूर, चंद्रपूर, गडचिरोली जिल्ह्यांतून वाहत गोदावरी नदीला मिळते.

२. चुलबंद नदी

चुलबंद नदी ही गोदावरी नदीच्या उपनद्यांपैकी एक असून ती भंडारा व गोंदिया जिल्ह्यांमधून वाहते. भंडारा, गोंदिया व चंद्रपूर जिल्ह्यांत या नदीचे पाणलोट क्षेत्र आहे.

३. बावनथडी नदी

बावनथडी नदी मध्य प्रदेशातील बालाघाट जिल्ह्यात उगम पावते आणि नागपूर जिल्ह्याच्या ईशान्य सीमेवरून गोंदिया व भंडारा जिल्ह्यांतून वाहत पुढे जाते.

४. मरू नदी

मरू नदी ही पूर्व विदर्भाची एक लहान नदी असून ती भंडारा व नागपूर जिल्ह्यांतून वाहते. ही नदी उमरेड करंडला वन्यजीव अभयारण्याच्या पूर्वेकडे वाहत गोसीखुर्द धरणात मिळते.

५. गायमुख नदी

गायमुख नदी भंडारा जिल्ह्यातील मोहाडी तालुक्यात वाहणारी लहान नदी आहे. ती सतपुडा पर्वतरांगांत उगम पावते आणि मोहाडी येथे वैनगंगा नदीला मिळते. या नदीच्या काठावर मोहाडी येथे चौंडेश्वरी देवीचे प्रसिद्ध मंदिर आहे.

🏗️ भंडारा जिल्ह्यातील धरणे (Dams of Bhandara District)

धरणांवर आधारित प्रश्न परीक्षेत नक्की येतात. कोणते धरण, कोणत्या नदीवर आणि कोणत्या जिल्ह्यांना फायदा होतो हे नक्की लक्षात ठेवा.

याशिवाय खांब तलाव, चांदपूर तलाव, बहुळा धरण, बालसमुद्र प्रकल्प, बाघ शिरपूर प्रकल्प, वाघेडा प्रकल्प, सोरणा तलाव, बोदलकसा तलाव, मानगड तलाव, कालीसारार असे अनेक मध्यम स्वरूपाचे प्रकल्प जिल्ह्यात आहेत.

भंडारा जिल्ह्याचे हवामान (Climate of Bhandara District)

भंडारा जिल्ह्याचे हवामान उष्णकटिबंधीय सदाहरित प्रकारचे आहे. येथे तीन प्रमुख ऋतू असतात:

भंडारा जिल्ह्यातील पिके (Crops of Bhandara District)

भंडारा जिल्हा हा महाराष्ट्रातील सर्वाधिक भात उत्पादन करणारा जिल्हा आहे. भाताच्या मोठ्या उत्पादनामुळे या जिल्ह्याला ‘धान्याचे कोठार’ (Granary) असेही म्हटले जाते. जिल्ह्यातील एकूण शेतजमिनीपैकी ६२% क्षेत्रावर धान्य पिके घेतली जातात.

भंडारा जिल्ह्यातील पर्यटनस्थळे (Tourist Places of Bhandara District)

भंडारा जिल्हा त्याच्या नैसर्गिक सौंदर्य, ऐतिहासिक स्थळे आणि धार्मिक स्थळांसाठी प्रसिद्ध आहे. पर्यटनावर आधारित प्रश्न पोलीस भरती व MPSC मध्ये विचारले जातात.

१. सिंधपुरी बुद्ध विहार

भंडारा शहराजवळील हे प्राचीन बौद्ध विहार मौर्य सम्राट अशोकाने बांधले असल्याचे सांगितले जाते. हे बौद्ध संस्कृतीचे महत्त्वाचे केंद्र आहे.

२. गायमुख

भंडारा जिल्ह्यातील हे एक निसर्गरम्य ठिकाण असून येथे प्राचीन शिव मंदिर आहे. गायमुख नदीच्या काठावर असलेले चौंडेश्वरी देवीचे मंदिरही येथे प्रसिद्ध आहे.

३. उमरेड-करंडला वन्यजीव अभयारण्य

नागपूर जिल्ह्यातील उमरेड आणि भंडारा जिल्ह्यातील पवनी तालुक्यात वसलेले हे अभयारण्य वाघ व इतर दुर्मिळ वन्यजीवांसाठी प्रसिद्ध आहे.

४. कोका वन्यजीव अभयारण्य

वर्ष २०१३ मध्ये स्थापन झालेले हे अभयारण्य भंडारा जिल्ह्यात असून त्याचे एकूण क्षेत्रफळ ९२.३४ चौ.किमी आहे. नागझिरा वन्यजीव अभयारण्यापासून केवळ २० किमी अंतरावर असलेल्या या अभयारण्यात बिबट्या व वाघांची संख्या आकर्षक आहे.

५. आंधळगाव

भंडारा जिल्ह्यातील हे ऐतिहासिक गाव असून येथे प्राचीन गड व मंदिरे आहेत.

६. पाचगणी

भंडारा जिल्ह्यातील हे सुंदर पर्यटन स्थळ आहे. येथे अनेक नैसर्गिक धबधबे व तलाव असल्याने निसर्गप्रेमींना हे ठिकाण विशेष आवडते.

विद्यार्थी मित्रांनो, आज आपण भंडारा जिल्ह्याची संपूर्ण माहिती (Bhandara District Complete Information In Marathi) अत्यंत सविस्तरपणे अभ्यासली. जिल्ह्याचा इतिहास, भौगोलिक माहिती, सीमा, क्षेत्रफळ, ७ तालुके, लोकसंख्या, वनक्षेत्र, वैनगंगा-चुलबंद-बावनथडी-मरू-गायमुख या नद्या, गोसेखुर्द-इटियाडोह-कऱ्हाडा या धरणांची माहिती, हवामान, पिके आणि पर्यटनस्थळे – या सर्व विषयांवर आपण सखोल अभ्यास केला. हे सर्व मुद्दे MPSC, पोलीस भरती, ZP भरती, तलाठी भरती या सर्व परीक्षांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. हा लेख आपल्या मित्र-मैत्रिणींसोबत नक्की शेअर करा आणि आमच्या Telegram चॅनेलला जॉइन करा जेणेकरून असे उपयुक्त लेख तुम्हाला सर्वात आधी मिळतील!