औरंगाबाद (छत्रपती संभाजीनगर) जिल्ह्याची संपूर्ण माहिती | Aurangabad District Complete Information In Marathi
नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो! आजच्या लेखात आपण महाराष्ट्रातील एका अत्यंत महत्त्वाच्या जिल्ह्याबद्दल औरंगाबाद जिल्ह्याबद्दल संपूर्ण माहिती घेणार आहोत. तुम्हाला माहीत असेलच की, नोव्हेंबर २०२२ मध्ये महाराष्ट्र शासनाने औरंगाबाद शहराचे नाव बदलून अधिकृतपणे “छत्रपती संभाजीनगर” असे ठेवले आहे. त्यामुळे या लेखात आपण या जिल्ह्याला औरंगाबाद (छत्रपती संभाजीनगर) असे संबोधणार आहोत. MPSC, UPSC, आणि Police Bharti परीक्षांमध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांवर वारंवार प्रश्न विचारले जातात. विशेषतः औरंगाबाद जिल्हा हा ऐतिहासिक, भौगोलिक, आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा आहे. या जिल्ह्यात जागतिक वारसा स्थळे (World Heritage Sites) आहेत, मराठवाडा विभागाचे मुख्यालय आहे, आणि याचा इतिहास मौर्य साम्राज्यापासून ते मुघल साम्राज्यापर्यंत पसरलेला आहे. या लेखात आपण इतिहास, भौगोलिक स्थान, तालुके, लोकसंख्या, नद्या, धरणे, हवामान, पिके, आणि पर्यटन स्थळे या सर्वांबद्दल सविस्तर माहिती घेणार आहोत. तर चला सुरू करूया!
महत्त्वाची माहिती नावबदल औरंगाबाद ते छत्रपती संभाजीनगर
महाराष्ट्र मंत्रिमंडळाने दि. २९ जून २०२३ रोजी अधिकृत राजपत्रात (Gazette Notification) औरंगाबाद शहर व जिल्ह्याचे नाव बदलून “छत्रपती संभाजीनगर” असे जाहीर केले. या बदलाची पार्श्वभूमी खालीलप्रमाणे आहे:
- औरंगाबाद हे नाव मुघल सम्राट औरंगजेबाच्या नावावरून पडले होते.
- छत्रपती संभाजी महाराज यांच्या स्मृतींना अभिवादन म्हणून हे नाव ठेवण्यात आले.
- हे नाव बदलण्याची मागणी अनेक दशकांपासून होत होती.
- MPSC परीक्षेत दोन्ही नावांचा उल्लेख असणारे प्रश्न येऊ शकतात त्यामुळे दोन्ही नावे लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे.
औरंगाबाद (छत्रपती संभाजीनगर) जिल्ह्याचा इतिहास
औरंगाबाद जिल्ह्याचा इतिहास अत्यंत प्राचीन आणि वैविध्यपूर्ण आहे. या जिल्ह्यावर अनेक महान राजवंशांनी राज्य केले, ज्यामुळे येथे एक समृद्ध सांस्कृतिक वारसा निर्माण झाला आहे.
प्राचीन कालखंड
- मौर्य साम्राज्याचा काळ (इ.स.पू. ३२४ – १८५): सम्राट अशोकाच्या काळात हा प्रदेश मौर्य साम्राज्याचा भाग होता. अजिंठा लेण्यांचे बांधकाम याच काळात सुरू झाले.
- सातवाहन राजवंश (इ.स.पू. ३री शतक – इ.स. ३री शतक): सातवाहन राजांनी या प्रदेशावर दीर्घकाळ राज्य केले. प्रतिष्ठान (पैठण) ही त्यांची राजधानी होती.
- वाकाटक राजवंश (इ.स. ३री – ५वी शतक): वाकाटक राजांच्या काळात अजिंठा लेण्यांमधील बौद्ध चित्रकलेची भरभराट झाली.
- राष्ट्रकूट राजवंश (इ.स. ७वी – १०वी शतक): या काळात वेरूळ येथील कैलास लेणे कोरले गेले.
- यादव राजवंश (इ.स. ९वी – १४वी शतक): देवगिरी (दौलताबाद) हे यादवांचे प्रसिद्ध गड होते.
मध्ययुगीन व आधुनिक कालखंड
- दिल्ली सल्तनत (इ.स. १३१७): अल्लाउद्दीन खिलजीने देवगिरी जिंकले आणि यादव सत्तेचा अंत झाला.
- बहमनी सल्तनत (इ.स. १३४७ – १४९०): या काळात या प्रदेशात इस्लामी स्थापत्य शैलीचा विकास झाला.
- निजामशाही (अहमदनगर सल्तनत): या काळात मराठवाडा प्रदेश अहमदनगरच्या सत्तेखाली होता.
- मुघल साम्राज्य (इ.स. १६३७): शहाजहानने हे शहर जिंकले आणि “औरंगाबाद” हे नाव मुघल सुभेदार औरंगजेबाने दिले.
- हैदराबाद निजाम (इ.स. १७२४ – १९४८): मुघल साम्राज्यानंतर हा भाग हैदराबादच्या निजामाच्या अधिपत्याखाली आला.
- भारतात विलीनीकरण (१७ सप्टेंबर १९४८): “ऑपरेशन पोलो” अंतर्गत भारतीय लष्कराने हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन केले. हा दिवस “मराठवाडा मुक्तिसंग्राम दिन” म्हणून साजरा केला जातो.
- महाराष्ट्र राज्य निर्मिती (१ मे १९६०): महाराष्ट्र राज्य स्थापनेनंतर औरंगाबाद जिल्हा महाराष्ट्राचा भाग बनला.
औरंगाबाद जिल्ह्याची भौगोलिक माहिती
औरंगाबाद जिल्हा हा मराठवाडा विभागाचे मुख्यालय असलेला महाराष्ट्रातील एक प्रमुख जिल्हा आहे. हा जिल्हा भौगोलिकदृष्ट्या दख्खनच्या पठारावर वसलेला आहे.
जिल्ह्याच्या सीमा
दिशा | सीमा |
उत्तर | जळगाव जिल्हा व बुलढाणा जिल्हा |
दक्षिण | लातूर जिल्हा व उस्मानाबाद जिल्हा |
पूर्व | परभणी जिल्हा |
पश्चिम | अहमदनगर जिल्हा |
ईशान्य | जालना जिल्हा |
क्षेत्रफळ व प्रशासकीय विभागणी
- एकूण क्षेत्रफळ: १०,१०७ चौरस किलोमीटर
- विभाग: मराठवाडा विभाग
- जिल्ह्याचे मुख्यालय: औरंगाबाद (छत्रपती संभाजीनगर)
- उपविभाग: ३ (औरंगाबाद, सिल्लोड, कन्नड)
- एकूण तालुके: ९
- एकूण ग्रामपंचायती: ९४४
- एकूण गावे: १३३५
औरंगाबाद जिल्ह्यातील तालुके
क्र. | तालुक्याचे नाव | मुख्य वैशिष्ट्य |
१ | औरंगाबाद | जिल्ह्याचे मुख्यालय, जागतिक वारसा स्थळे |
२ | पैठण | संत एकनाथ जन्मस्थान, जायकवाडी धरण |
३ | गंगापूर | शेतीप्रधान तालुका |
४ | वैजापूर | ऐतिहासिक महत्त्व |
५ | सिल्लोड | अजिंठा लेणी जवळ |
६ | सोयगाव | वनक्षेत्र |
७ | कन्नड | ऐतिहासिक ठिकाण |
८ | खुलताबाद | औरंगजेबाची कबर, ऐतिहासिक महत्त्व |
९ | फुलंब्री | शेतीप्रधान तालुका |
औरंगाबाद जिल्ह्याची लोकसंख्या
२०११ च्या जनगणनेनुसार औरंगाबाद जिल्ह्याची लोकसंख्या खालीलप्रमाणे आहे:
तपशील | आकडेवारी |
एकूण लोकसंख्या (२०११) | ३७,०१,२८२ |
पुरुष | १९,२४,३७० |
महिला | १७,७६,९१२ |
लोकसंख्या घनता | ३६७ प्रति चौ. किमी |
साक्षरता दर | ७९.०५% |
लिंग गुणोत्तर (Sex Ratio) | ९२३ महिला प्रति १००० पुरुष |
अनुसूचित जाती लोकसंख्या | ५,६२,९९७ |
अनुसूचित जमाती लोकसंख्या | १,५२,७६२ |
ग्रामीण लोकसंख्या | ५७% |
शहरी लोकसंख्या | ४३% |
औरंगाबाद जिल्ह्यातील नद्या
औरंगाबाद जिल्हा गोदावरी नदीच्या खोऱ्यात वसलेला आहे. या जिल्ह्यातून अनेक महत्त्वाच्या नद्या वाहतात:
गोदावरी नदी
गोदावरी ही महाराष्ट्रातील सर्वात मोठी नदी आहे आणि औरंगाबाद जिल्ह्याच्या दक्षिण भागातून वाहते. तिला “दक्षिण गंगा” असेही म्हटले जाते. पैठण येथे गोदावरीवर जायकवाडी धरण बांधलेले आहे.
खाम नदी
खाम नदी ही औरंगाबाद शहरातून वाहणारी एक महत्त्वाची नदी आहे. ही गोदावरीची उपनदी आहे.
सुखना नदी
सुखना नदी ही औरंगाबाद जिल्ह्यातील आणखी एक महत्त्वाची नदी असून ती गोदावरीला मिळते.
पूर्णा नदी
पूर्णा नदी जिल्ह्याच्या उत्तर भागातून वाहते. ही तापी नदीची उपनदी आहे.
औरंगाबाद जिल्ह्यातील धरणे
जायकवाडी धरण (नाथसागर)
जायकवाडी धरण हे महाराष्ट्रातील सर्वात मोठ्या धरणांपैकी एक आहे. हे पैठण तालुक्यात गोदावरी नदीवर बांधलेले आहे. MPSC परीक्षेत या धरणाबद्दल वारंवार प्रश्न येतात.
तपशील | माहिती |
धरणाचे नाव | जायकवाडी धरण (नाथसागर) |
नदी | गोदावरी |
स्थान | पैठण, औरंगाबाद जिल्हा |
उद्देश | सिंचन, पाणीपुरवठा, वीजनिर्मिती |
विशेषता | महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे माती धरण |
- वाकोद तलाव
- हर्सूल तलाव
- सुखना धरण
- गौताळा धरण
औरंगाबाद जिल्ह्याचे हवामान
औरंगाबाद जिल्ह्याचे हवामान अर्धशुष्क प्रकारचे (Semi-Arid) आहे. येथील हवामान खालीलप्रमाणे असते:
ऋतू | कालावधी | वैशिष्ट्ये |
उन्हाळा | मार्च ते जून | तापमान ४२°C पर्यंत, कोरडे वातावरण |
पावसाळा | जून ते सप्टेंबर | सरासरी ७२७ मिमी पाऊस |
हिवाळा | नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी | तापमान ८°C ते १५°C, थंड वातावरण |
औरंगाबाद जिल्ह्यातील पिके
औरंगाबाद जिल्ह्यात शेती हा मुख्य व्यवसाय आहे. जायकवाडी धरणामुळे या भागात सिंचनाची सोय झाली आहे.
खरीप पिके
- कापूस – सर्वात महत्त्वाचे नगदी पीक
- सोयाबीन
- ज्वारी, बाजरी
- मूग, उडीद
रब्बी पिके
- गहू
- हरभरा
- करडई
फळे व भाजीपाला
- द्राक्षे – नाशिकप्रमाणेच येथेही द्राक्ष उत्पादन होते
- डाळिंब
- केळी, आंबा, लिंबू, संत्री
औरंगाबाद जिल्ह्यातील पर्यटन स्थळे
MPSC परीक्षेत जागतिक वारसा स्थळे आणि महत्त्वाच्या पर्यटन स्थळांवर नक्कीच प्रश्न येतात. त्यामुळे हा विभाग काळजीपूर्वक वाचा!
अजिंठा लेणी (UNESCO World Heritage Site)
- स्थान: औरंगाबादपासून १०७ किमी, सहयाद्री पर्वतरांगांमध्ये
- काळ: इ.स.पू. २री शतक ते इ.स. ५वी शतक
- लेण्यांची संख्या: एकूण ३० लेणी
- विशेषता: बौद्ध धर्माशी संबंधित, जगप्रसिद्ध भित्तिचित्रे (Frescoes) आणि शिल्पकला
- UNESCO मान्यता: इ.स. १९८३
- परीक्षेसाठी: हे ‘Rock-cut’ लेणी आहेत; येथे चैत्य आणि विहार दोन्ही आढळतात
वेरूळ लेणी (UNESCO World Heritage Site)
- स्थान: औरंगाबादपासून ३० किमी
- लेण्यांची संख्या: एकूण ३४ लेणी
- विशेषता: हिंदू, बौद्ध आणि जैन या तिन्ही धर्मांशी संबंधित लेणी एकाच ठिकाणी
- कैलास मंदिर (लेणी क्र. १६): जगातील सर्वात मोठे एकाच दगडात कोरलेले मंदिर
- UNESCO मान्यता: इ.स. १९८३
- परीक्षेसाठी: राष्ट्रकूट राजा कृष्ण प्रथमाने कैलास मंदिर बांधले
तुलना | अजिंठा लेणी | वेरूळ लेणी |
धर्म | केवळ बौद्ध धर्म | हिंदू, बौद्ध, जैन |
लेण्यांची संख्या | ३० | ३४ |
काळ | इ.स.पू. २री शतक – इ.स. ५वी | इ.स. ५वी – ११वी शतक |
वैशिष्ट्य | भित्तिचित्रे | कैलास मंदिर |
अंतर (औरंगाबादपासून) | १०७ किमी | ३० किमी |
बीबी का मकबरा (Bibi Ka Maqbara)
- “दक्षिणेचा ताजमहाल” म्हणून ओळखले जाते
- मुघल सम्राट औरंगजेबाचा पुत्र आजमशहाने आपल्या आईसाठी (रबिया-उद-दौरानी) बांधले
- बांधणीचे वर्ष: इ.स. १६६१ ते १७७१
- हे संगमरवरी बांधकामासाठी प्रसिद्ध आहे
इतर महत्त्वाची पर्यटन स्थळे
- दौलताबाद किल्ला (देवगिरी किल्ला): यादव राजांचे अजिंक्य दुर्ग
- पैठण (प्रतिष्ठान): संत एकनाथ जन्मस्थान, जायकवाडी पक्षी अभयारण्य
- खुलताबाद: औरंगजेबाची कबर येथे आहे
- सोनेरी महाल, पानचक्की, सलीम अली तलाव
- गौताळा अभयारण्य: वन्यजीव संरक्षण
शिक्षण संस्था
- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ (BAMU) – मराठवाड्यातील प्रमुख विद्यापीठ
- IIT हैदराबाद (जवळचे IIT)
- Government Medical College, Aurangabad
- National Institute of Electronics and Information Technology (NIELIT)
MPSC/UPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- मराठवाडा मुक्तिसंग्राम: १७ सप्टेंबर १९४८ – हा दिवस लक्षात ठेवा
- जायकवाडी धरण: गोदावरी नदीवरील, पैठण येथे – महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे माती धरण
- अजिंठा-वेरूळ: दोन्ही UNESCO World Heritage Sites
- कैलास मंदिर: राष्ट्रकूट राजा कृष्ण प्रथम – जगातील सर्वात मोठे एकाश्म मंदिर
- बीबी का मकबरा: दक्षिणेचा ताजमहाल, आजमशहाने बांधले
- नामबदल: नोव्हेंबर २०२२ मध्ये औरंगाबाद → छत्रपती संभाजीनगर
- BAMU विद्यापीठ: मराठवाड्यातील प्रमुख विद्यापीठ
मित्रांनो, आज आपण औरंगाबाद (छत्रपती संभाजीनगर) जिल्ह्याची संपूर्ण माहिती घेतली. या जिल्ह्याच्या इतिहासात मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकूट, यादव, मुघल आणि हैदराबाद निजाम यांचे राज्य आले. अजिंठा-वेरूळ या दोन UNESCO जागतिक वारसा स्थळांमुळे हा जिल्हा जगाच्या नकाशावर आहे. जायकवाडी धरण, दौलताबाद किल्ला, बीबी का मकबरा, पैठण ही सर्व ठिकाणे MPSC परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाची आहेत. तसेच नोव्हेंबर २०२२ मधील नामबदलाची माहिती (औरंगाबाद → छत्रपती संभाजीनगर) लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे. हा लेख तुमच्या मित्रांसोबत नक्की शेअर करा.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न / उत्तरे (FAQs)
प्र. १: औरंगाबादचे नवे नाव काय आहे?
उ: नोव्हेंबर २०२२ मध्ये महाराष्ट्र शासनाने औरंगाबाद शहर व जिल्ह्याचे नाव अधिकृतपणे ‘छत्रपती संभाजीनगर’ असे बदलले आहे.
प्र. २: औरंगाबाद जिल्ह्यात एकूण किती तालुके आहेत?
उ: औरंगाबाद जिल्ह्यात एकूण ९ तालुके आहेत – औरंगाबाद, पैठण, गंगापूर, वैजापूर, सिल्लोड, सोयगाव, कन्नड, खुलताबाद आणि फुलंब्री.
प्र. ३: अजिंठा लेण्यांमध्ये एकूण किती लेणी आहेत?
उ: अजिंठा लेण्यांमध्ये एकूण ३० लेणी आहेत. या लेण्या बौद्ध धर्माशी संबंधित असून इ.स.पू. २री शतक ते इ.स. ५वी शतक या काळात कोरल्या गेल्या.
प्र. ४: वेरूळ लेण्यांमधील कैलास मंदिर कोणी बांधले?
उ: वेरूळ येथील कैलास मंदिर (लेणी क्र. १६) राष्ट्रकूट राजा कृष्ण प्रथम याने इ.स. ८व्या शतकात बांधले. हे जगातील सर्वात मोठे एकाश्म (Monolithic) मंदिर आहे.
प्र. ५: जायकवाडी धरण कोणत्या नदीवर आहे?
उ: जायकवाडी धरण (नाथसागर) हे गोदावरी नदीवर पैठण तालुक्यात बांधलेले आहे. हे महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे माती धरण आहे.
प्र. ६: मराठवाडा मुक्तिसंग्राम दिन कधी साजरा केला जातो?
उ: मराठवाडा मुक्तिसंग्राम दिन दरवर्षी १७ सप्टेंबर रोजी साजरा केला जातो. इ.स. १९४८ मध्ये याच दिवशी ‘ऑपरेशन पोलो’ अंतर्गत हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन झाले.
प्र. ७: बीबी का मकबरा कोणी बांधला?
उ: बीबी का मकबरा मुघल सम्राट औरंगजेबाचा पुत्र राजकुमार आजमशहाने आपल्या आईच्या (रबिया-उद-दौरानी) स्मृतीप्रित्यर्थ बांधला. हे ‘दक्षिणेचा ताजमहाल’ म्हणून ओळखले जाते.
प्र. ८: औरंगाबाद जिल्ह्यातील कोणती विद्यापीठे आहेत?
उ: औरंगाबाद जिल्ह्यात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ (BAMU) हे प्रमुख विद्यापीठ आहे. हे मराठवाड्यातील सर्वात मोठे विद्यापीठ आहे.