इतिहासाची साधने

१. इतिहासाची साधने म्हणजे नक्की काय?
उत्तर: भूतकाळात घडलेल्या घटनांची माहिती ज्या पुराव्यांच्या आधारे आपल्याला मिळते, त्या पुराव्यांना किंवा साधनांना ‘इतिहासाची साधने’ असे म्हणतात.

२. इतिहासाच्या साधनांचे मुख्य प्रकार किती आहेत?
उत्तर: इतिहासाच्या साधनांचे मुख्य तीन प्रकार पडतात:

• भौतिक साधने (उदा. नाणी, किल्ले, वास्तू)
• लिखित साधने (उदा. ग्रंथ, बखरी, पत्रव्यवहार)
• मौखिक साधने (उदा. ओव्या, पोवाडे, लोककथा)

३. ‘नाणी’ हे इतिहासाचे कोणते साधन आहे?
उत्तर: नाणी हे इतिहासाचे ‘भौतिक साधन’ आहे. नाण्यांवरून आपल्याला त्या काळातील राजा, राज्यकारभार आणि आर्थिक स्थितीची माहिती मिळते.

४. बखरी म्हणजे काय? त्या कोणत्या साधनांत मोडतात?
उत्तर: ‘बखर’ हा शब्द ‘खबर’ या शब्दावरून आला आहे. ऐतिहासिक घटनांची माहिती देणाऱ्या लेखनाला बखर म्हणतात. बखरी हे ‘लिखित साधन’ आहे.

५. मौखिक साधनांमध्ये कशाचा समावेश होतो?
उत्तर: ज्या गोष्टी एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे पाठांतराद्वारे किंवा तोंडी स्वरूपात पोहोचतात, त्यांना मौखिक साधने म्हणतात. यामध्ये लोकगीते, ओव्या, पोवाडे, लोककथा आणि म्हणींचा समावेश होतो.

६. आधुनिक भारताच्या इतिहासाची साधने प्राचीन साधनांपेक्षा कशी वेगळी आहेत?
उत्तर: आधुनिक भारताच्या इतिहासामध्ये भौतिक, लिखित आणि मौखिक साधनांसोबतच ‘श्राव्य’ (Audio), ‘दृक’ (Visual) आणि ‘दृक-श्राव्य’ (Audio-Visual) साधनांचा (उदा. चित्रपट, रेकॉर्डिंग्ज, फोटोग्राफ्स) समावेश होतो, जो प्राचीन काळात नव्हता.

७. शिलालेख म्हणजे काय?
उत्तर: दगडावर किंवा भिंतीवर कोरलेल्या लेखाला ‘शिलालेख’ म्हणतात. हे इतिहासाचे अत्यंत विश्वसनीय भौतिक साधन मानले जाते.