जनपदे आणि महाजनपदे | Janapade Aani Mahajanpade In Marathi
आज आपण भारताच्या समृद्ध इतिहासातील एका अत्यंत महत्त्वाच्या कालखंडाचा अभ्यास करणार आहोत, तो म्हणजे ‘जनपदे आणि महाजनपदे’. प्राचीन भारताच्या जडणघडणीत या कालखंडाला विशेष महत्त्व आहे, कारण याच काळात छोट्या छोट्या राज्यांचे रूपांतर मोठ्या साम्राज्यात होण्यास सुरुवात झाली होती.
या लेखामध्ये आपण सर्वात आधी ‘जनपद’ म्हणजे नक्की काय आणि त्यातून ‘महाजनपदे’ कशी अस्तित्वात आली, याची सविस्तर माहिती घेणार आहोत. त्याचबरोबर त्या काळातील प्रसिद्ध १६ महाजनपदे कोणती होती, त्यांची नावे आणि त्यांच्या वैशिष्ट्यांचाही आपण आढावा घेणार आहोत.
याव्यतिरिक्त, १६ महाजनपदांपैकी ‘मगध’ हेच साम्राज्य सर्वात शक्तिशाली म्हणून का उदयास आले? त्यामागील भौगोलिक आणि राजकीय कारणे कोणती होती? तसेच बिंबिसार, अजातशत्रू यांसारख्या महाजनपद काळातील पराक्रमी शासकांबद्दलही आपण माहिती जाणून घेणार आहोत.
जनपद म्हणजे काय? (What is Janapada?)
प्राचीन भारताच्या उत्तर वैदिक कालखंडात समाजाची रचना बदलू लागली होती. समान विचारसरणी, समान जात आणि एकाच वंशाचे लोक एकत्र येऊन गट करू लागले. या लोकांनी आपल्या वास्तव्यासाठी ज्या लहान वसाहती आणि शहरे स्थापन केली, त्यांनाच ‘जनपद’ असे संबोधले जाते.
जनपदांविषयी काही महत्त्वाच्या गोष्टी:
कालखंड: जनपदांचा उदय साधारणपणे इ.स.पूर्व १००० ते इ.स.पूर्व ६०० या कालखंडात झाला.
भौगोलिक विस्तार: या जनपदांचा विस्तार भारतीय उपखंडातील वायव्येला असलेल्या आजच्या अफगाणिस्तानपासून ते पूर्वेला बिहार, बंगाल आणि ओडिसापर्यंत होता. तसेच दक्षिणेला गोदावरीच्या खोऱ्यात म्हणजेच आजच्या महाराष्ट्रापर्यंत ही जनपदे पसरलेली होती.
साहित्यातील पुरावे: या जनपदांचा उल्लेख प्राचीन संस्कृत, पाली आणि अर्धमागधी साहित्यात प्रामुख्याने आढळतो. यावरून त्या काळातील राजकीय आणि सामाजिक स्थितीची माहिती मिळते.
महाजनपद म्हणजे काय? (What is Mahajanapada?)
जसजसा काळ पुढे सरकला, तसतशी काही जनपदे आर्थिक आणि लष्करीदृष्ट्या अधिक प्रबळ झाली. ज्या जनपदांची अर्थव्यवस्था सुधारली आणि ज्यांचे सैन्यदल बलाढ्य झाले, त्यांनी आपले साम्राज्य वाढवण्यास सुरुवात केली. ही बलाढ्य जनपदे आपल्या शेजारील लहान आणि कमकुवत जनपदांना जिंकून आपल्या राज्यात सामील करून घेऊ लागली. अशा प्रकारे अनेक लहान जनपदे मिळून जी मोठी राज्ये तयार झाली, त्यांनाच ‘महाजनपदे’ असे म्हटले जाते.
इ.स.पूर्व ६ व्या शतकाच्या सुमारास भारतीय उपखंडात अशी १६ महाजनपदे अस्तित्वात होती.
१६ महाजनपदे: राजधानी आणि सध्याचा प्रदेश
महाजनपदे | राजधानी | सध्याचा प्रदेश | शासक |
अंग | चंपा | चंपा,बिहार,भारत | लोमपाद व महाभारतातील कर्ण |
अवंती | उज्जयनी | उज्जैन,मध्यप्रदेश,भारत | चंडप्रद्योत किंवा महासेनप्रद्योत |
अश्मक | पाटन | औरंगाबाद,महाराष्ट्र,भारत | ब्रम्हदत्त |
कांबोज | कांबोज | अफगाणीस्तान | श्रीकृष्ण |
काशी | काशी (वाराणसी) | बनारस,उत्तरप्रदेश,भारत | ब्रम्हादत्त व दधिची |
कुरु | हस्तिनापुर,इंद्रप्रस्थ | दिल्ली,भारत | इशुकरा |
कोसल | श्रावस्ती,कुशावती | लखनौ,उत्तरप्रदेश,भारत | प्रसेनजीत |
चेदी | शुक्तीमती | कानपूर,उत्तरप्रदेश,भारत | उग्रसेन आणि शिशुपाल |
पांचाल | अहिच्छञ,कांपिल्य | रोहिलखंड,मध्यप्रदेश,भारत | कंपिल्य |
मगध | गिरिव्रज,राजगीर | पटना,बिहार,भारत | बिम्बिसार |
मत्स | विराटनगर | जयपूर,राजस्थान,भारत | विराट व त्याचा पुत्र |
मल्ल | कुशीनगर | गोरखपूर,उत्तरप्रदेश,भारत | मल्ल वंशज |
वत्स | कौशांबी | अल्लाहाबाद,उत्तरप्रदेश, भारत | उदयन |
वृज्जी | वैशाली | विशाली,बिहार,भारत | चेतक (लीच्छवी नरेश) |
शूरसेन | मथुरा | मथुरा,उत्तरप्रदेश,भारत | ब्रीशनिश आणि अवन्तिपुत्र |
गांधार | तक्षशीला,पुरुषपूर(पेशावर) | पेशावर,खैबर,पख्तूनख्वा,पाकिस्तान | पुष्करसारिन् |
मगध साम्राज्याच्या उदयाची कारणे
- मगध साम्राज्य बिंबिसारच्या काळापासून प्रबळ होण्यास सुरुवात झाली.
- गंगेच्या त्रिभुज प्रदेशांमुळे व्यापार, दळणवळण, सोयीस्कर होते. त्यामुळे आर्थिक परिस्थिती उत्तम होती.
- राजधानी राजग्रीह्च्या तीन बाजूनी डोंगर होते, एका बाजूने नदी असल्याने हल्ला करणे शक्य नव्हते, नंतर राजधानी पाटलीपुत्र (पटना) येथे हलवली.
- साम्राज्यात मोठ्या प्रमाणात लोखंडाच्या खाणी होत्या. त्याचा उपयोग शेती आणि लष्कर बळकट करण्यासाठी झाला.
- आर्य आणि अनार्यांचे संबंध चांगले होते समाजात एकता आणि समानतेची भावना होती.
महत्वाचे शासक
(१) बिंबिसार
- इ.स.पूर्व ५४५ ते इ.स.पूर्व ४९३ हा काळ बिंबिसार राजाचा होता.
- हे मगध साम्राज्याचे संस्थापक होते असे म्हटले जाते.
- बिंबिसारने कौसल शासक प्रसेनजीतची बहिण महाकौसल सोबत लग्न केले. हुंडा म्हणून कशी हे गाव मिळाले. तसेच विदेह्ची राजकुमारी खेमा सोबतही लग्न केले. बिंबिसारने चंपा वर यशस्वी आक्रमण केले.
- अवंतीचा शासक प्रत्योदसाठी त्यांनी जीवक हा वैद्य पाठवला.
- बिंबिसारने महावीर जैन आणि गौतम बुद्ध यांच्या भेटी घेतल्या होत्या. बिंबिसार कोणत्या धर्माचे होते याबाबत काही स्पष्ट नाही आहे. बिंबिसारने संतासाठी जहाज प्रवास मोफत केला होता.
- बिंबिसारचा खून त्यांचाच मुलगा अजातशत्रू याने केला.
(२) अजातशत्रू
- इ.स.पूर्व ४९३ ते इ.स.पूर्व ४६२ हा काळ अजातशत्रूचा होता.
- शेजारील कौशल, लीछ्वी अवंती सोबत युद्ध करून त्याने राज्यविस्तार केला.
- वर्धमान महावीर आणि गौतम बुद्ध यांचे समकालीन होते.
- यांनी बुद्धांच्या मृत्युनंतर राजग्रीह येथे पहिली बौद्ध परिषद भरवली.
- अजातशत्रूनंतर त्यांचा मुलगा उद्यान शासक बनला. त्यांनीच पाटलीपुत्र शहराची स्थापना केली.
मगध साम्राज्यावर राज्य केलेली इतर घराणी
(१) हरण्यक घराणे (इ.स.पूर्व ४६२ ते इ.स.पूर्व ४३०)
(२) शिशुनाग घराणे (इ.स.पूर्व ४३० ते इ.स.पूर्व ३६४)
(३) नंद घराणे (इ.स.पूर्व ३६४ ते इ.स.पूर्व ३२४)
अशा प्रकारे, आज आपण प्राचीन भारताच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा असलेल्या जनपदे आणि महाजनपदे (Janapadas and Mahajanapadas) याबद्दल सविस्तर माहिती घेतली. छोट्या वसाहतींपासून सुरू झालेला हा प्रवास मगधसारख्या विशाल साम्राज्याच्या उदयापर्यंत कसा पोहोचला, हे आपण या लेखातून समजून घेतले. स्पर्धा परीक्षेचा अभ्यास करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी १६ महाजनपदे, त्यांच्या राजधान्या आणि मगध साम्राज्याचा इतिहास हे घटक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहेत.
आम्हाला आशा आहे की, ही माहिती तुम्हाला येणाऱ्या परीक्षांमध्ये नक्कीच फायदेशीर ठरेल. हा लेख तुम्हाला कसा वाटला, हे कमेंट्समध्ये नक्की सांगा. तसेच, तुमच्या इतर अभ्यासू मित्र-मैत्रिणींसोबत हा लेख शेअर करायला विसरू नका.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न / उत्तरे (FAQs)
१. एकूण महाजनपदे किती होती?
उत्तर: प्राचीन भारतामध्ये इ.स.पूर्व ६ व्या शतकाच्या सुमारास एकूण १६ महाजनपदे अस्तित्वात होती.
२. महाराष्ट्रात कोणते महाजनपद होते?
उत्तर: महाराष्ट्रात गोदावरी नदीच्या काठावर ‘अश्मक’ (किंवा अस्सक) हे एकमेव महाजनपद होते. त्याची राजधानी ‘पोतन’ किंवा ‘पाटन’ ही होती.
३. सर्वात शक्तिशाली महाजनपद कोणते होते?
उत्तर: १६ महाजनपदांपैकी ‘मगध’ हे सर्वात शक्तिशाली महाजनपद होते. भौगोलिक सुरक्षा, सुपीक जमीन, हत्तींचा वापर आणि लोखंडाच्या खाणींमुळे मगधचा उत्कर्ष झाला.
४. मगध साम्राज्यावर राज्य करणारे पहिले घराणे कोणते?
उत्तर: मगध साम्राज्यावर राज्य करणारे पहिले महत्त्वाचे घराणे ‘हर्यंक घराणे’ हे होते. बिंबिसार हा या घराण्याचा संस्थापक होता.
५. १६ महाजनपदांची माहिती कोणत्या ग्रंथात आढळते?
उत्तर: १६ महाजनपदांची सविस्तर माहिती बौद्ध ग्रंथ ‘अंगुत्तर निकाय’ आणि जैन ग्रंथ ‘भगवती सूत्र’ यामध्ये आढळते.
६. नंद घराण्याचा शेवटचा राजा कोण होता?
उत्तर: नंद घराण्याचा शेवटचा राजा ‘धनानंद’ हा होता. त्याचा पराभव करून चंद्रगुप्त मौर्याने आर्य चाणक्य यांच्या मदतीने ‘मौर्य साम्राज्याची’ स्थापना केली.