नांदेड जिल्ह्याची संपूर्ण माहिती | Nanded District Complete Information In Marathi

नांदेड जिल्ह्याचा इतिहास | History of Nanded District

नांदेड जिल्ह्याचा इतिहास हा अत्यंत प्राचीन आणि गौरवशाली आहे. या जिल्ह्याचा उल्लेख पौराणिक ग्रंथांमध्येही आढळतो. नांदेड या नावाबद्दल विविध मते आहेत. काहींच्या मते, “नांदेड” हे नाव “नंदितट” या संस्कृत शब्दापासून तयार झाले आहे, जो गोदावरी नदीच्या काठावरील आनंदाचे तट असा अर्थ देतो. तर काहींच्या मते हे नाव “नंद” किंवा “नंदीग्राम” यापासून आले असावे.

प्राचीन काळातील नांदेड

प्राचीन काळात नांदेड परिसर हा मौर्य साम्राज्याचा एक भाग होता. त्यानंतर सातवाहन राजवंशाने या भागावर दीर्घकाळ राज्य केले. सातवाहन काळात या परिसराचा सांस्कृतिक आणि आर्थिक विकास मोठ्या प्रमाणात झाला. सातवाहनांनंतर वाकाटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट आणि यादव यांसारख्या राजवंशांनी या भागावर राज्य केले. या राजवंशांनी येथील संस्कृती, कला आणि स्थापत्यशैलीवर मोठा प्रभाव टाकला.

मध्ययुगीन काळातील नांदेड

मध्ययुगीन काळात नांदेड परिसर बहमनी सल्तनतीच्या अधिपत्याखाली आला. बहमनी साम्राज्याच्या विभाजनानंतर हा प्रदेश बिदर सल्तनत आणि नंतर आदिलशाही यांच्या नियंत्रणात आला. या कालखंडात येथे इस्लामिक संस्कृतीचाही मोठा प्रभाव पडला, ज्याचे पुरावे आजही येथील वास्तुकलेत दिसतात.

मराठा काळातील नांदेड

१७व्या आणि १८व्या शतकात मराठा साम्राज्याचा या भागावर प्रभाव वाढला. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात हा प्रदेश मराठा शक्तीच्या विस्ताराचा एक भाग बनला. नांदेड जिल्ह्याच्या इतिहासातील सर्वात महत्त्वाची घटना म्हणजे शीख धर्माचे दहावे गुरू, गुरू गोविंदसिंग जी यांचे येथे इ.स. १७०८ मध्ये निधन होणे. त्यांनी नांदेड येथेच गुरुग्रंथ साहिब यांना शीखांचे शाश्वत गुरू म्हणून घोषित केले. या घटनेमुळे नांदेड हे शीख धर्माचे एक महत्त्वाचे तीर्थस्थान बनले.

ब्रिटिश काळातील नांदेड

इ.स. १८१८ मध्ये पेशव्यांच्या पराभवानंतर हा प्रदेश हैदराबादच्या निजाम राज्याचा एक भाग बनला. ब्रिटिश राजवटीत नांदेड हे हैदराबाद राज्याच्या अधिपत्याखाली होते. १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन झाल्यानंतर नांदेड भारतीय संघराज्याचा भाग बनले. १ नोव्हेंबर १९५६ रोजी राज्यांच्या पुनर्रचनेनुसार नांदेड महाराष्ट्र राज्याचा भाग झाले आणि १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेनंतर नांदेड हा स्वतंत्र जिल्हा म्हणून घोषित करण्यात आला.

नांदेड जिल्ह्याची भौगोलिक माहिती | Geographical Information of Nanded District

नांदेड जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ

नांदेड जिल्ह्याचे एकूण क्षेत्रफळ १०,५२८ चौरस किलोमीटर आहे. क्षेत्रफळाच्या दृष्टिकोनातून नांदेड हा महाराष्ट्रातील मोठ्या जिल्ह्यांपैकी एक आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय नांदेड शहर आहे, जे गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेले आहे. नांदेड शहर हे एक महानगरपालिका क्षेत्र असून ते मराठवाड्यातील एक महत्त्वाचे शहर आहे.

नांदेड जिल्ह्याच्या सीमा

नांदेड जिल्ह्याला विविध जिल्ह्यांच्या आणि राज्यांच्या सीमा लागलेल्या आहेत, जे खालीलप्रमाणे आहेत:

नांदेड जिल्हा हा तेलंगणा राज्याच्या सीमेला लागलेला असल्यामुळे येथे मराठी आणि तेलुगु संस्कृतींचा अनोखा संगम पाहायला मिळतो. याचाच परिणाम येथील खाद्यसंस्कृती, भाषा आणि परंपरांवर स्पष्टपणे दिसतो.

नांदेड जिल्ह्यातील तालुके | Talukas of Nanded District

नांदेड जिल्हा हा एकूण १६ तालुक्यांमध्ये विभागलेला आहे. हे तालुके पुढीलप्रमाणे आहेत:

या तालुक्यांमध्ये एकूण १,५५१ गावे आणि शेकडो ग्रामपंचायती आहेत. नांदेड जिल्ह्यात ३ उपविभाग आहेत: नांदेड, किनवट आणि भोकर. हे उपविभाग प्रशासकीय कामकाज सुरळीतपणे चालवण्यासाठी महत्त्वाचे आहेत.

नांदेड जिल्ह्याची लोकसंख्या | Population of Nanded District

२०११ च्या जनगणनेनुसार नांदेड जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ३३,६१,२९२ इतकी होती. हे महाराष्ट्रातील लोकसंख्येच्या दृष्टिकोनातून मोठ्या जिल्ह्यांपैकी एक आहे. लोकसंख्येच्या दृष्टिकोनातून नांदेड हा महाराष्ट्रातील पाचव्या क्रमांकाचा मोठा जिल्हा आहे.

लोकसंख्येचे तपशील

• एकूण पुरुष लोकसंख्या: सुमारे १७,१८,०००
• एकूण महिला लोकसंख्या: सुमारे १६,४३,०००
• लोकसंख्या घनता: ३१९ व्यक्ती प्रति चौरस किलोमीटर
• साक्षरतेचे प्रमाण: सुमारे ७४.७%
• पुरुष साक्षरता: सुमारे ८४%
• महिला साक्षरता: सुमारे ६५%
• अनुसूचित जाती लोकसंख्या: सुमारे ४,५०,०००
• अनुसूचित जमाती लोकसंख्या: सुमारे ३,७०,०००
• ग्रामीण लोकसंख्या: सुमारे ७५%
• शहरी लोकसंख्या: सुमारे २५%

२०२३ च्या अंदाजानुसार नांदेड जिल्ह्याची लोकसंख्या सुमारे ३७ ते ३८ लाख इतकी असण्याची शक्यता आहे. नांदेड जिल्ह्यात मराठी, उर्दू, हिंदी आणि तेलुगु या प्रमुख भाषा बोलल्या जातात. जिल्ह्यातील सांस्कृतिक विविधता ही येथील एक खास वैशिष्ट्य आहे.

नांदेड जिल्ह्यातील वनक्षेत्र | Forest Area of Nanded District

नांदेड जिल्ह्यात एकूण क्षेत्रफळाच्या तुलनेत सुमारे ११ ते १२ टक्के भाग वनांनी व्यापलेला आहे. जिल्ह्यातील वनक्षेत्र प्रामुख्याने किनवट, माहूर आणि हदगाव या तालुक्यांमध्ये केंद्रित आहे. किनवट तालुका हा तर वनांनी समृद्ध असल्याने “नांदेडचे हिरवे हृदय” म्हणून ओळखला जातो.

नांदेड जिल्ह्यातील वनांमध्ये सागवान (टीक), बांबू, सालई, धावडा, पळस, तेंदू, मोह आणि विविध प्रकारच्या औषधी वनस्पती आढळतात. या वनक्षेत्रात वाघ, बिबट, अस्वल, रानडुक्कर, हरीण, सांबर, नीलगाय यासारखे वन्यप्राणी आढळतात. तसेच अनेक प्रकारचे पक्षी येथे निवास करतात, ज्यामुळे हे क्षेत्र पक्षीप्रेमींसाठीही आकर्षणाचे केंद्र आहे.

किनवट वन्यजीव अभयारण्य हे नांदेड जिल्ह्यातील एक महत्त्वाचे वन्यजीव क्षेत्र आहे. या अभयारण्यात अनेक दुर्मिळ वन्यप्राणी आणि पक्षी आढळतात. वनक्षेत्राचे संवर्धन करण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाकडून विविध योजना राबवल्या जात आहेत, ज्यामध्ये वृक्षारोपण मोहिमा, वनसंवर्धन कार्यक्रम आणि स्थानिक आदिवासी समुदायांचे सहभाग यांचा समावेश होतो.

नांदेड जिल्ह्यातील नद्या | Rivers of Nanded District

नांदेड जिल्ह्यातून अनेक महत्त्वाच्या नद्या वाहतात. या नद्या जिल्ह्यातील शेती, पाणीपुरवठा आणि पर्यावरणासाठी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत.

गोदावरी नदी

गोदावरी नदी ही नांदेड जिल्ह्यातील सर्वात महत्त्वाची आणि मोठी नदी आहे. दक्षिण भारताची गंगा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या नदीचे उगमस्थान नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर येथे आहे. गोदावरी नदी नांदेड शहरातून वाहते आणि येथील पवित्र घाट हे धार्मिक महत्त्वाचे स्थान आहे. नांदेड शहर गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेले असल्यामुळे या नदीचे ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक महत्त्व अनन्यसाधारण आहे.

मांजरा नदी

मांजरा नदी ही गोदावरीची एक महत्त्वाची उपनदी आहे. ही नदी नांदेड जिल्ह्याच्या पश्चिम भागातून वाहते. मांजरा नदी लातूर आणि बीड जिल्ह्यातून येऊन नांदेड जिल्ह्यात प्रवेश करते. या नदीवर अनेक लघु आणि मध्यम प्रकल्प बांधण्यात आले आहेत जे स्थानिक शेतीसाठी उपयुक्त ठरतात.

लेंडी नदी

लेंडी नदी ही नांदेड जिल्ह्यातील एक महत्त्वाची नदी असून ती मांजरा नदीची उपनदी आहे. या नदीवर लेंडी धरण बांधण्यात आले आहे जे नांदेड शहराला पाणीपुरवठा करण्यासाठी महत्त्वाचे आहे.

कयाधू नदी

कयाधू नदी ही देखील गोदावरीची उपनदी असून ती नांदेड जिल्ह्यातील काही भागांतून वाहते. या नदीच्या खोऱ्यात मोठ्या प्रमाणात शेती केली जाते.

पैनगंगा नदी

पैनगंगा नदी ही नांदेड जिल्ह्याच्या उत्तर सीमेवरून वाहते. ही नदी यवतमाळ आणि नांदेड जिल्ह्यांची सीमा म्हणून काही ठिकाणी कार्यरत असते. पैनगंगा नदीच्या काठावर निसर्गसौंदर्याने नटलेले अनेक ठिकाणे आहेत.

विश्वगंगा नदी

विश्वगंगा नदी ही नांदेड जिल्ह्यातील एक लहान परंतु महत्त्वाची नदी आहे. ही नदी किनवट तालुक्यातून वाहते आणि येथील आदिवासी समुदायांच्या जीवनमानात महत्त्वाची भूमिका बजावते.

नांदेड जिल्ह्यातील धरणे | Dams of Nanded District

नांदेड जिल्ह्यात अनेक धरणे आहेत, जी येथील शेती, पाणीपुरवठा आणि वीजनिर्मितीसाठी महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

विष्णुपुरी प्रकल्प (नांदेड बॅरेज)

विष्णुपुरी प्रकल्प हा नांदेड जिल्ह्यातील सर्वात महत्त्वाचा सिंचन प्रकल्प आहे. हा प्रकल्प गोदावरी नदीवर बांधण्यात आला आहे. या प्रकल्पाचा उद्देश नांदेड शहर आणि परिसरातील शेतीला सिंचनाची सुविधा देणे हा आहे. या प्रकल्पामुळे हजारो हेक्टर जमीन ओलिताखाली येते आणि शेतकऱ्यांना दोन पीक घेणे शक्य होते. विष्णुपुरी बॅरेज हा नांदेड शहराच्या जवळच असल्यामुळे येथे पर्यटकांचीही मोठी गर्दी असते.

लेंडी धरण

लेंडी धरण हे नांदेड शहराजवळ लेंडी नदीवर बांधलेले धरण आहे. हे धरण प्रामुख्याने नांदेड शहराला पिण्याचे पाणी पुरवण्यासाठी वापरले जाते. याशिवाय या धरणाचे पाणी परिसरातील शेतीसाठीही उपयुक्त ठरते.

मांजरा धरण

मांजरा धरण हे मांजरा नदीवर बांधलेले धरण असून ते नांदेड जिल्ह्यातील एक महत्त्वाचा जलसाठा आहे. या धरणाच्या पाण्याचा उपयोग परिसरातील शेती आणि पाणीपुरवठ्यासाठी केला जातो.

इसापूर धरण

इसापूर धरण हे पैनगंगा नदीवर बांधलेले एक मोठे धरण आहे. हे धरण यवतमाळ आणि नांदेड जिल्ह्यांच्या सीमेवर आहे. या धरणाची पाणी साठवण क्षमता मोठी आहे आणि ते परिसरातील शेतीसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. इसापूर धरण हे एक सुंदर पर्यटन स्थळ म्हणूनही ओळखले जाते.

या व्यतिरिक्त जिल्ह्यात अनेक लघु आणि मध्यम प्रकल्प आहेत:

• शिवणा प्रकल्प
• कडेमसार तलाव
• कंधार तलाव
• हदगाव तलाव
• खळेगाव प्रकल्प
• बोरगाव प्रकल्प
• निम्न मांजरा प्रकल्प

नांदेड जिल्ह्याचे हवामान | Climate of Nanded District

नांदेड जिल्ह्याचे हवामान उष्णकटिबंधीय मान्सून प्रकारचे आहे. येथे उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा असे तीन प्रमुख ऋतू असतात.

उन्हाळा (मार्च ते जून)

नांदेड जिल्ह्यातील उन्हाळा अत्यंत कडक असतो. मार्च महिन्यापासून उष्णता वाढायला सुरुवात होते आणि मे-जून महिन्यात तापमान ४२ ते ४५ अंश सेल्सिअस पर्यंत पोहोचते. उन्हाळ्यात उष्ण आणि कोरडे वारे वाहतात. या काळात शेतकऱ्यांना मोठ्या अडचणींना सामोरे जावे लागते.

पावसाळा (जून ते सप्टेंबर)

जून महिन्यात नैऋत्य मान्सूनच्या आगमनाने पावसाळा सुरू होतो. नांदेड जिल्ह्यात सरासरी वार्षिक पाऊस ९०० ते १०५० मिलिमीटर इतका पडतो. पावसाळ्यात हिरव्यागार झालेल्या शेतांमुळे नांदेड जिल्ह्याचे वातावरण अत्यंत सुंदर दिसते. तथापि, काही वर्षांत अतिवृष्टी आणि काही वर्षांत अवर्षणाच्या समस्येला येथील शेतकऱ्यांना सामोरे जावे लागते.

हिवाळा (ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी)

नांदेड जिल्ह्यातील हिवाळा सुखद आणि आल्हाददायक असतो. या काळात तापमान ८ ते १५ अंश सेल्सिअस पर्यंत खाली येते. हिवाळ्याचे हे दिवस शेतीसाठी, तसेच पर्यटनासाठीही अत्यंत अनुकूल असतात. नांदेडमधील धार्मिक स्थळांना भेट देण्यासाठी हिवाळा हा सर्वोत्तम काळ मानला जातो.

नांदेड जिल्ह्यातील पिके | Crops of Nanded District

नांदेड जिल्ह्यातील अर्थव्यवस्था ही प्रामुख्याने कृषीप्रधान आहे. जिल्ह्यातील ७५ टक्क्यांपेक्षा जास्त लोकसंख्या शेतीवर अवलंबून आहे.

खरीप पिके

• सोयाबीन – नांदेड जिल्ह्यातील सर्वात महत्त्वाचे खरीप पीक
• कापूस – मोठ्या प्रमाणात उत्पादित केले जाणारे पीक
• तूर (अरहर) – कडधान्यांमध्ये प्रमुख पीक
• मूग आणि उडीद – लहान प्रमाणात पिकवले जाते
• ज्वारी – अन्नधान्यांमध्ये महत्त्वाचे पीक
• मका – काही भागात मोठ्या प्रमाणात घेतले जाणारे पीक

रब्बी पिके

• गहू – हिवाळ्यात मोठ्या प्रमाणात पिकवले जाते
• हरभरा – रब्बी कडधान्यांमध्ये प्रमुख
• करडई – तेलबियांमध्ये महत्त्वाचे
• ज्वारी (रब्बी) – थंड हवामानातील महत्त्वाचे अन्नधान्य

बागायती पिके

• ऊस – विष्णुपुरी प्रकल्पाच्या पाण्यावर मोठ्या प्रमाणात उत्पादन
• हळद – काही भागात घेतले जाणारे विशेष पीक
• केळी, आंबा, मोसंबी, संत्री – फळांची लागवड काही तालुक्यांत
• कांदा, टोमॅटो, मिरची – भाजीपाल्याचे महत्त्वाचे प्रकार

नांदेड जिल्ह्यात गेल्या काही वर्षांमध्ये ठिबक सिंचन (Drip Irrigation) आणि तुषार सिंचन (Sprinkler Irrigation) यांच्या वापरामुळे पाण्याच्या कार्यक्षम वापरासह उत्पादनात लक्षणीय वाढ झाली आहे. कृषी विभागाच्या विविध योजनांमुळे येथील शेतकरी आधुनिक शेतीकडे वळत आहेत.

नांदेड जिल्ह्यातील प्रसिद्ध व्यक्तिमत्त्वे | Famous Personalities of Nanded District

नांदेड जिल्ह्याने महाराष्ट्राला आणि देशाला अनेक थोर व्यक्तिमत्त्वे दिली आहेत.

• संत नामदेव महाराज – मराठी भक्तिसंप्रदायातील थोर संत, नांदेड जिल्ह्यातील नरसी नामदेव (आत्ता नरसी) येथे जन्म झाला.
• गुरू गोविंदसिंग जी – शीख धर्माचे दहावे गुरू, ज्यांनी नांदेड येथे अंतिम काळ व्यतीत केला.
• स्वामी रामानंद तीर्थ – हैदराबाद मुक्तिसंग्रामातील महान नेते, नांदेड जिल्ह्याशी संबंधित.
• गोविंदभाई श्रॉफ – स्वातंत्र्यसेनानी आणि सामाजिक कार्यकर्ते.
• शंकरराव चव्हाण – महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री, नांदेड जिल्ह्यातील पांढरकवडा येथे जन्म.
• अशोकराव चव्हाण – महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री.

नांदेड जिल्ह्यातील पर्यटन स्थळे | Tourist Places of Nanded District

नांदेड जिल्हा हा धार्मिक, ऐतिहासिक आणि नैसर्गिक पर्यटनाच्या दृष्टिकोनातून महाराष्ट्रातील सर्वात महत्त्वाच्या जिल्ह्यांपैकी एक आहे.

हजूर साहिब (सचखंड गुरुद्वारा)

हजूर साहिब हे शीख धर्माचे पाचवे पवित्र तख्त असून ते नांदेड शहरात गोदावरी नदीच्या काठावर स्थित आहे. हे गुरुद्वारा शीख धर्माचे दहावे गुरू, गुरू गोविंदसिंग जी यांच्या स्मरणार्थ बांधण्यात आले आहे. दरवर्षी लाखो शीख भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. हे गुरुद्वारा आपल्या भव्य सोनेरी गुंबज आणि अद्भुत वास्तुकलेसाठी प्रसिद्ध आहे. या ठिकाणी संपूर्ण वर्षभर लंगर (मोफत सामूहिक जेवण) चालते जे मानवसेवेचे एक उत्तम उदाहरण आहे.

माहूर 

माहूर हे नांदेड जिल्ह्यातील एक अत्यंत पवित्र तीर्थस्थान आहे. येथे देवी रेणुकामाता (एकवीरा देवी) यांचे भव्य मंदिर आहे. माहूर हे साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक मानले जाते. त्याचबरोबर येथे श्री दत्तात्रेय महाराज यांचे मंदिरही आहे आणि हे ठिकाण दत्त उपासकांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. माहूरला जाणाऱ्या डोंगराचा परिसर अत्यंत सुंदर आणि निसर्गरम्य आहे.

नरसी नामदेव

नरसी नामदेव हे ठिकाण नांदेड जिल्ह्यात असून येथे संत नामदेव महाराज यांचा जन्म झाला. हे ठिकाण भक्तिसंप्रदायाच्या अनुयायांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे तीर्थस्थान आहे. येथे संत नामदेवांचे मंदिर आणि त्यांच्या जीवनाशी संबंधित अनेक ऐतिहासिक खुणा आढळतात.

कंधार किल्ला

कंधार किल्ला हा नांदेड जिल्ह्यातील कंधार तालुक्यात असलेला एक ऐतिहासिक किल्ला आहे. हा किल्ला राष्ट्रकूट राजवंशाने बांधला असल्याचे मानले जाते. किल्ल्याची भव्य तटबंदी, बुरुज आणि आतील वास्तुकला पाहताना मन थरारते. इतिहासप्रेमींसाठी हे ठिकाण अत्यंत आकर्षणाचे आहे.

होट्टल (औंढा नागनाथ)

नांदेड जिल्ह्यालगत असलेले औंढा नागनाथ हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे. हे मंदिर हिंदू धर्मातील सर्वात पवित्र तीर्थस्थानांपैकी एक मानले जाते. (हे औंढा तालुका हिंगोली जिल्ह्यात असले तरी नांदेड जिल्ह्याच्या जवळ असल्यामुळे नांदेड मार्गे येथे येणारे यात्रेकरू मोठ्या संख्येने असतात.)

विष्णुपुरी धबधबा आणि बॅरेज

विष्णुपुरी बॅरेज हे नांदेड शहराजवळच गोदावरी नदीवर असून येथे पावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणात पाण्याचा प्रवाह सुरू असतो. बॅरेजच्या परिसरातील निसर्गसौंदर्य पाहण्यासाठी स्थानिक पर्यटक मोठ्या संख्येने येतात. येथील सूर्यास्ताचे दृश्य अत्यंत मनमोहक असते.

नांदेड शहरातील घाट

नांदेड शहरात गोदावरी नदीच्या काठावर अनेक सुंदर घाट आहेत. येथे दरवर्षी नांदेड महोत्सव आयोजित केला जातो जो या शहराच्या सांस्कृतिक वैभवाचे प्रतीक आहे. या महोत्सवात महाराष्ट्रातील विविध कलाकार सहभागी होतात.

इसापूर धरण

इसापूर धरण हे पैनगंगा नदीवर असून ते एक सुंदर पर्यटन स्थळ म्हणूनही प्रसिद्ध आहे. धरणाच्या विशाल जलाशयाजवळ बसून निसर्गाचा आनंद घेणे हा एक अविस्मरणीय अनुभव असतो.

नांदेड जिल्ह्याची विशेष ओळख | Special Identity of Nanded District

• नांदेड जिल्ह्याला “सचखंडाची भूमी” म्हणून ओळखले जाते.
• महाराष्ट्राचा धार्मिक जिल्हा – हिंदू, शीख, मुस्लिम अशा सर्व धर्मांची सहअस्तित्वाची परंपरा.
• साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक माहूर येथे असल्यामुळे या जिल्ह्याचे धार्मिक महत्त्व अपार आहे.
• नांदेड हे मराठवाड्यातील महत्त्वाचे शैक्षणिक केंद्र आहे. येथे स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ कार्यरत आहे.
• AIIMS नांदेड – देशातील प्रतिष्ठित वैद्यकीय संस्था, केंद्र सरकारच्या AIIMS योजनेअंतर्गत नांदेड येथे स्थापित.