शिवजन्मा पूर्वीचा महाराष्ट्र
नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो! ‘शिवजन्मा पूर्वीचा महाराष्ट्र’ हा विषय नुसता इतिहासाचा भाग नाही, तर तो एक जिवंत पार्श्वभूमी आहे ज्यातून छत्रपती शिवाजी महाराजांसारखे युगपुरुष जन्माला आले. MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा, पोलीस भरती, तलाठी भरती, STI/ASO अशा जवळजवळ सर्व स्पर्धा परीक्षांमध्ये या विषयावर प्रश्न विचारले जातात. मात्र बहुतेक विद्यार्थी हा विषय वरवर शिकतात बहमनी साम्राज्य गेले, पाच सुलतानशाह्या आल्या, निजामशाही-आदिलशाही — एवढ्यावर थांबतात.
पण मित्रांनो, परीक्षेत खोल प्रश्न येतात. ‘मलिक अंबरने कोणती प्रशासकीय पद्धत सुरू केली?’, ‘इ.स.१६३० चा दुष्काळ कशामुळे झाला?’, ‘वतनदारी पद्धत म्हणजे काय?’, ‘पोर्तुगीजांनी कोणते किल्ले ताब्यात घेतले?’ — असे detailed प्रश्न येतात. म्हणूनच या ब्लॉगमध्ये आपण संपूर्ण विषय सखोल, step-by-step, विस्तारित स्वरूपात अभ्यासणार आहोत.
या ब्लॉगमध्ये आपण खालील मुद्दे विस्तारित अभ्यासणार आहोत: बहमनी साम्राज्याचा उदय व पतन, पाच दख्खनी सुलतानशाह्यांचा सखोल इतिहास, निजामशाहीचे विस्तृत वर्णन, आदिलशाहीचे तपशीलवार विश्लेषण, मोगलांचे महाराष्ट्रावरील आक्रमण, परकीय व्यापारी (पोर्तुगीज, डच, इंग्रज, फ्रेंच) आणि त्यांची कारस्थाने, तत्कालीन प्रशासन व वतनदारी पद्धत, शेतकरी व रयतेची दयनीय स्थिती, इ.स. १६३० चा महाभयंकर दुष्काळ, भक्ती चळवळ, शहाजी राजे व जिजाबाई आणि शिवजन्माची पार्श्वभूमी. चला तर, सुरू करूया!
१. बहमनी साम्राज्य — उदय, वैभव आणि पतन (इ.स. १३४७–१५१८)
अ) बहमनी साम्राज्याचा उदय
बहमनी साम्राज्याची स्थापना इ.स. १३४७ मध्ये अल्लाउद्दीन हसन गंगू बहमन शाह याने केली. या साम्राज्याची स्थापना होण्यापूर्वी दख्खनचा प्रदेश दिल्ली सल्तनतच्या (तुघलक वंश) अधिपत्याखाली होता. मुहम्मद बिन तुघलकाने राजधानी दिल्लीहून दौलताबाद (देवगिरी) येथे हलवण्याचा प्रयत्न केला होता तो प्रयत्न अयशस्वी ठरला. या अव्यवस्थेमुळे दख्खनमधील अमिरांनी बंड पुकारले आणि हसन गंगूने ‘अल्लाउद्दीन बहमन शाह’ हे नाव धारण करून स्वतंत्र राज्य स्थापन केले.
बहमनी साम्राज्याची राजधानी सुरुवातीला गुलबर्गा होती. नंतर इ.स. १४२९ मध्ये राजधानी बिदरला हलवण्यात आली. या साम्राज्याने सुरुवातीच्या काळात मोठी प्रगती केली. पश्चिमेला अरबी समुद्र, पूर्वेला गोदावरी-कृष्णा नद्यांचा प्रदेश असा विशाल भूभाग बहमनी साम्राज्याच्या अधिपत्याखाली होता.
ब) बहमनी साम्राज्याची प्रशासन पद्धत
बहमनी साम्राज्याने आपल्या विशाल प्रदेशाच्या व्यवस्थापनासाठी चार तराफ (प्रांत) निर्माण केले: गुलबर्गा, दौलताबाद (देवगिरी), बेरार आणि बिदर. प्रत्येक तराफावर एक ‘तराफदार’ नेमला जात असे. या केंद्रीकृत व्यवस्थेमुळे सुरुवातीला साम्राज्य मजबूत राहिले.
क) महमूद गवान | बहमनी साम्राज्याचा आधारस्तंभ
महमूद गवान (इ.स. १४११-१४८१) हा बहमनी साम्राज्याचा सर्वोत्कृष्ट प्रधानमंत्री होता. तो मूळचा इराणचा व्यापारी होता पण त्याने आपल्या बुद्धिमत्तेने, कर्तृत्वाने बहमनी दरबारात मोठे स्थान मिळवले. त्याने विजयनगर साम्राज्याविरुद्ध अनेक यशस्वी मोहिमा काढल्या, ओरिसाचा एक भाग जिंकला आणि गोवा ताब्यात घेतले.
महमूद गवानने प्रशासकीय सुधारणाही केल्या: चार तराफांऐवजी आठ तराफ निर्माण केले, ‘इक्ता’ पद्धतीत सुधारणा केली आणि ‘दिवाण-ए-वजारत’ या मंत्रिमंडळाची पुनर्रचना केली. बिदरमध्ये त्याने एक भव्य मदरसा बांधला जो आजही इस्लामी वास्तुकलेचा उत्कृष्ट नमुना म्हणून ओळखला जातो.
इ.स. १४८१ मध्ये दरबारी षड्यंत्रामुळे त्याला खोट्या आरोपाखाली फाशी देण्यात आली. त्याच्या मृत्यूनंतर बहमनी साम्राज्याचा कणा मोडला. हे बहमनी साम्राज्याच्या अधोगतीचे सर्वात महत्त्वाचे कारण होते.
ड) बहमनी साम्राज्याच्या पतनाची कारणे
बहमनी साम्राज्याचे पतन एका रात्रीत झाले नाही. अनेक दशकांच्या अंतर्गत कलहाचा हा परिणाम होता:
- देशी-अफाकी वाद: बहमनी दरबारात दोन गट होते — देशी (दक्षिण भारतीय) अमीर आणि अफाकी (इराण, अरब, तुर्कस्तानातून आलेले) अमीर. या दोन गटांमधील सत्तासंघर्ष कधीही संपला नाही. अफाकी लोकांना जास्त महत्त्व दिले जाई, देशी अमीर नाराज होत.
- कमकुवत सुलतान: महमूद गवानच्या मृत्यूनंतर आलेले सुलतान अत्यंत कमकुवत होते. ते मंत्र्यांच्या हातातील बाहुले बनले. शमसुद्दीन मुहम्मद शाह (चौथा) हा बहमनी साम्राज्याचा शेवटचा सुलतान. त्याच्या काळात प्रांतिक सरदारांनी एकापाठोपाठ स्वातंत्र्य जाहीर केले.
- प्रांतिक सरदारांची महत्त्वाकांक्षा: बिदरचे बरीद, विजापूरचे युसूफ आदिल शाह, अहमदनगरचे मलिक अहमद, बेरारचे फत्तेउल्ला इमाद शाह आणि गोलकोंड्याचे कुली कुतुब शाह — यांनी आपापले स्वतंत्र राज्य स्थापन केले.
- आर्थिक अडचणी: सतत युद्धे आणि कमकुवत प्रशासनामुळे साम्राज्याचे अर्थकारण कोलमडले.
सुलतानशाही | स्थापना | राजधानी | संस्थापक | महाराष्ट्राशी संबंध |
निजामशाही (अहमदनगर) | इ.स. १४९० | अहमदनगर | मलिक अहमद | शहाजी राजे — सरदार; मलिक अंबर |
आदिलशाही (विजापूर) | इ.स. १४९० | विजापूर (बिजापूर) | युसूफ आदिल शाह | शहाजी राजे — जहागीरदार; शिवाजी महाराजांचे क्षेत्र |
इमादशाही (बेरार) | इ.स. १४९० | एलिचपूर (अचलपूर) | फत्तेउल्ला इमाद शाह | विदर्भ परिसर — मर्यादित |
बरीदशाही (बिदर) | इ.स. १४९२ | बिदर | अमीर बरीद | थेट संपर्क कमी |
कुतुबशाही (गोलकोंडा) | इ.स. १५१८ | गोलकोंडा (हैदराबाद) | कुली कुतुब शाह | मराठवाड्याशी सीमा संपर्क |
इ) तालिकोटाचे युद्ध — इ.स. १५६५
इ.स. १५६५ मध्ये राक्षसतंगडी (तालिकोटा) येथे पाच दख्खनी सुलतानशाह्यांनी एकत्र येऊन विजयनगर साम्राज्याविरुद्ध युद्ध केले. या युद्धात विजयनगरचा पराभव झाला आणि दक्षिण भारतातील या महान हिंदू साम्राज्याचा अस्त झाला. यामुळे दख्खनमध्ये मुस्लीम सुलतानशाह्यांचे वर्चस्व पूर्णपणे प्रस्थापित झाले.
मात्र एकत्र लढल्यावरही हे पाच राज्य एकमेकांशीच लढत राहिले. सतत युद्धे आणि राजकीय अस्थिरता यामुळे सामान्य जनतेचे अत्यंत नुकसान झाले..
निजामशाही (अहमदनगर सुलतानशाही) (इ.स. १४९०–१६३७)
अ) स्थापना व सुरुवातीचा काळ
निजामशाहीची स्थापना मलिक अहमद याने इ.स. १४९० मध्ये केली. ‘मलिक अहमद’ हे बहमनी साम्राज्याचे एक प्रमुख अधिकारी होते. त्यांनी ‘अहमद निजाम शाह’ ही पदवी धारण केली आणि आपल्या नावावरून ‘अहमदनगर’ हे नवे शहर वसवले (इ.स. १४९४). अहमदनगर शहर भीमा आणि सीना नद्यांच्या संगमाजवळ वसले.
निजामशाहीचे राज्य उत्तरेला बऱ्हाणपूरपासून दक्षिणेला कर्नाटकापर्यंत आणि पश्चिमेला कोकण किनाऱ्यापासून पूर्वेला मराठवाड्यापर्यंत पसरलेले होते. या मोठ्या प्रदेशात मराठा सरदार, शेतकरी वर्ग, व्यापारी यांचा समावेश होता.
ब) निजामशाहीतील महत्त्वाचे शासक
▶ बुऱ्हाण निजाम शाह (पहिला) — इ.स. १५०८-१५५३
बुऱ्हाण निजाम शाह (पहिला) हा निजामशाहीतील सर्वाधिक प्रभावशाली शासक होता. त्याने इ.स. १५३७ मध्ये ‘शिया’ पंथ स्वीकारला — यामुळे निजामशाही इराणशी (सफावी राज्य) जवळची झाली. याचा परिणाम म्हणजे मोगलांविरुद्ध निजामशाहीला इराणचा पाठिंबा मिळू लागला.
▶ चाँद बिबी — निजामशाहीची शूर संरक्षक
चाँद बिबी (इ.स. १५५०-१५९९) ही निजामशाहीची राजकन्या होती. तिचा विवाह आदिलशाहीच्या अली आदिल शाह याच्याशी झाला होता. पतीच्या मृत्यूनंतर ती विजापूरची रीजंट झाली. नंतर अहमदनगरमध्येही तिने महत्त्वाची भूमिका बजावली.
इ.स. १५९५-९६ मध्ये अकबराचा मुलगा मुराद याने अहमदनगर किल्ल्याला वेढा घातला. त्या वेळी चाँद बिबीने स्वतः शस्त्र हाती घेऊन किल्ल्याचे रक्षण केले. एका बुरुजाला भगदाड पडले असताना तिने स्वतःच्या ओढणीने जखमा बांधत रात्रभर दुरुस्ती करवली अशी आख्यायिका सांगितली जाते. अखेरीस तह होऊन बेरार मोगलांना द्यावे लागले, पण अहमदनगर वाचले. इ.स. १५९९ मध्ये दरबारातील एका गटाने तिची हत्या केली.
▶ मलिक अंबर — निजामशाहीचा महान नायक (इ.स. १५४८-१६२६)
मलिक अंबर हे नाव MPSC परीक्षेत खूप महत्त्वाचे आहे! तो मूळचा इथिओपियाचा होता. गुलाम म्हणून विकला गेला, अनेक मालकांकडे राहिला आणि अखेरीस अहमदनगरात आला. आपल्या बुद्धिमत्तेने तो निजामशाहीचा प्रधानमंत्री (वकील) बनला.
मलिक अंबरच्या कारकिर्दीत निजामशाहीने मोगलांना अनेकवेळा पराभूत केले. जहांगीरने आपल्या आत्मचरित्रात (तुझुक-ए-जहांगीरी) मलिक अंबरबद्दल लिहिले आहे — इतका तो मोगलांना त्रास देत होता.
▶ मलिक अंबरचे प्रशासकीय योगदान — परीक्षेत येतो!
- मावळे पद्धत (Light Infantry): मलिक अंबरने महाराष्ट्रातील मावळे, रामोशी, भिल्ल, कोळी या समुदायांतील लोकांना सैन्यात भरती केले. हे लोक डोंगर-दऱ्यांशी परिचित होते. गनिमी काव्याने ते शत्रूला नाकीनऊ आणत. हीच पद्धत नंतर शिवाजी महाराजांनी अधिक संघटितपणे वापरली.
- रयत्वारी पद्धत: मलिक अंबरने ‘काडी पद्धत’ बंद करून ‘रयत्वारी’ पद्धत सुरू केली. यात प्रत्येक शेतकऱ्याचे नाव सरकारी नोंदीत नोंदवले जाई आणि त्याच्या जमिनीनुसार थेट कर आकारला जाई. शेतकऱ्यांना मधल्या वतनदारांकडून होणाऱ्या शोषणापासून काही प्रमाणात दिलासा मिळाला. नंतर शिवाजी महाराजांनी रयतेसाठी आणखी न्यायी पद्धत अवलंबली ती याच पायावर उभी होती.
- खुताबत: मलिक अंबरने निजामशाहीच्या राज्यात खुताबत (शुक्रवारच्या नमाजात राजाचे नाव घेणे) सुरू केले. यातून त्याने स्वतः राजा न होता वास्तवात सर्व सत्ता आपल्या हाती ठेवली.
- जमाबंदी व्यवस्था: जमिनीचे मोजमाप करून जमाबंदी (महसूल नक्की करणे) केली. हे काम अत्यंत पद्धतशीरपणे झाले.
मलिक अंबरचा मृत्यू इ.स. १६२६ मध्ये झाला. त्याच्यानंतर निजामशाही पुन्हा कमकुवत होऊ लागली.
क) निजामशाहीचा अंत — इ.स. १६३७
मलिक अंबरच्या मृत्यूनंतर शाहजहानचा मुलगा औरंगजेब दख्खनचा सुभेदार म्हणून नियुक्त झाला. त्याने इ.स. १६३७ मध्ये निजामशाहीवर हल्ला केला. निजामशाहीचे शेवटचे बाल-सुलतान हुसेन निजाम शाह याला कैद केले आणि निजामशाहीचे साम्राज्य मोगल साम्राज्यात विलीन केले.
या काळात शहाजी राजे भोसले निजामशाहीचे सरदार होते. निजामशाही बुडाल्यावर त्यांनी आदिलशाहीची सेवा स्वीकारली. शिवाजी महाराजांचा जन्म याच संक्रमण काळात इ.स. १६३० मध्ये झाला.
आदिलशाही (विजापूर सुलतानशाही) (इ.स. १४९०–१६८६)
अ) स्थापना व विस्तार
आदिलशाहीची स्थापना युसूफ आदिल शाह याने इ.स. १४९० मध्ये विजापूर (आताचे बिजापूर, कर्नाटक) येथे केली. युसूफ आदिल शाह हा मूळचा तुर्की होता असे काही इतिहासकार मानतात, तर काही इराणी मानतात. त्याने सुरुवातीला ‘शिया’ पंथ स्वीकारला पण नंतर ‘सुन्नी’ झाला.
आदिलशाहीचे साम्राज्य पश्चिमेला गोव्यापासून पूर्वेला रायचूरपर्यंत आणि उत्तरेला पुण्यापासून दक्षिणेला मैसूरपर्यंत पसरलेले होते. या विशाल साम्राज्यात कर्नाटक आणि महाराष्ट्राचा मोठा भाग होता.
ब) आदिलशाहीचे महत्त्वाचे शासक
▶ इब्राहिम आदिल शाह (पहिला) — इ.स. १५३४-१५५७
इब्राहिम आदिल शाह (पहिला) हा उदार आणि धार्मिकदृष्ट्या सहिष्णू शासक होता. त्याने ‘सुन्नी’ पंथ स्वीकारला आणि दरबारात मराठी भाषेला मान दिला. विजापूरची स्थानिक लोकसंख्या प्रामुख्याने हिंदू होती; त्यांच्याशी सुसंवादाचे धोरण त्याने ठेवले.
▶ अली आदिल शाह (पहिला) — इ.स. १५५७-१५७९
अली आदिल शाह (पहिला) याच्या काळात आदिलशाहीने तालिकोटाच्या युद्धात भाग घेतला (इ.स. १५६५) आणि विजयनगर साम्राज्याचा पराभव केला. त्याने गोव्यावर ताबा मिळवण्यासाठी पोर्तुगीजांशी युद्ध केले पण यश मिळाले नाही. त्याचा विवाह चाँद बिबीशी झाला होता.
▶ इब्राहिम आदिल शाह (दुसरा) — ‘जगत गुरू’ — इ.स. १५८०-१६२७
इब्राहिम आदिल शाह (दुसरा) हा आदिलशाहीतील सर्वात प्रसिद्ध शासक. त्याला ‘जगत गुरू’ म्हणत. तो संगीत, साहित्य आणि कलांचा उत्साही संरक्षक होता. त्याने ‘किताब-ए-नौरस’ हा संगीतावरील ग्रंथ लिहिला. विजापूर हे त्याच्या काळात एक प्रमुख सांस्कृतिक केंद्र होते.
त्याने हिंदू देवतांचे संदर्भ असलेली कविता रचली आणि गणपती, सरस्वती यांची स्तुती केली. याबद्दल काही कट्टर मुस्लीम नाराज होते, पण इब्राहिम आदिल शाह (दुसरा) याने धार्मिक सहिष्णुतेचे धोरण सोडले नाही.
▶ मुहम्मद आदिल शाह — इ.स. १६२७-१६५७
मुहम्मद आदिल शाहच्या काळात शहाजी राजे भोसले आदिलशाहीत आले. शहाजी राजांना पुणे आणि सुपे यांची जहागीर देण्यात आली. याच काळात शिवाजी महाराजांचा जन्म झाला (इ.स. १६३०) आणि त्यांनी किल्ले जिंकण्यास सुरुवात केली. मुहम्मद आदिल शाहने शहाजी राजांना अटक केली (इ.स. १६४८) — तेव्हा शिवाजी महाराजांनी वडिलांच्या सुटकेसाठी आदिलशाहीशी तह केला.
क) आदिलशाहीची सांस्कृतिक कामगिरी
- गोल घुमट (विजापूर): मुहम्मद आदिल शाहचे मकबरा ‘गोल घुमट’ हे जगातील सर्वात मोठ्या घुमटांपैकी एक आहे. या वास्तुमध्ये ‘कुजबुजणारी दालन’ (Whispering Gallery) आहे जे ध्वनिशास्त्राचे अद्भुत उदाहरण आहे.
- इब्राहिम रौजा: इब्राहिम आदिल शाह (दुसरा) याची कबर ‘इब्राहिम रौजा’ — हे भव्य स्मारक ताजमहालाचे मूळ प्रेरणास्रोत असल्याचे इतिहासकार मानतात.
- विजापूर शहर: सुंदर बागा, कारंजे, रस्ते यांनी नटलेले विजापूर शहर त्या काळात सौंदर्याचे केंद्र होते.
ड) आदिलशाहीचा अंत — इ.स. १६८६
औरंगजेबाने दक्षिणेत मोहीम काढली. इ.स. १६८६ मध्ये त्याने विजापूर जिंकले आणि आदिलशाहीचा शेवट केला. आदिलशाहीचा शेवटचा सुलतान सिकंदर आदिल शाह याला कैद केले. अशा प्रकारे दोनशे वर्षांच्या आदिलशाहीचा अंत झाला.
४. मोगल साम्राज्य आणि महाराष्ट्र
अ) अकबराचे दख्खन धोरण (इ.स. १५५६–१६०५)
अकबराने दख्खनमधील सुलतानशाह्यांवर आपले वर्चस्व प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न केला. इ.स. १५९५-९६ मध्ये अकबराच्या सैन्याने अहमदनगरला वेढा घातला. त्यावेळी चाँद बिबीने प्रतिकार केला. शेवटी बेरार मोगलांना देऊन तह झाला.
ब) जहांगीरचा काळ — मलिक अंबरशी संघर्ष (इ.स. १६०५–१६२७)
जहांगीरने दख्खन जिंकण्यासाठी अनेक मोहिमा पाठवल्या. पण मलिक अंबर गनिमी काव्याने मोगलांना वारंवार हरवत राहिला. जहांगीरने आपल्या आत्मचरित्रात लिहिले आहे: ‘हा दुष्ट माझ्या इच्छेसमोर उभा राहतो आणि माझ्या सेनेला दमवतो.’ अखेरीस जहांगीरच्या काळात दख्खनवर पूर्ण ताबा मिळवणे शक्य झाले नाही.
क) शाहजहानचा काळ — निजामशाहीचा अंत (इ.स. १६२७–१६५८)
शाहजहानच्या काळात औरंगजेब दक्षिणेचा सुभेदार झाला. इ.स. १६३७ मध्ये त्याने निजामशाही बुडवली. शाहजहानने शहाजी राजांना मोगल सेवा स्वीकारण्याचा दबाव टाकला. काही काळासाठी शहाजी राजांना कैदही केले गेले होते.
ड) औरंगजेब — महाराष्ट्राचा सर्वांत मोठा शत्रू
औरंगजेब (इ.स. १६५८-१७०७) याने आपल्या दीर्घ कारकिर्दीत महाराष्ट्राला भयंकर संकटात टाकले. पण शिवाजी महाराजांनी आधीच स्वराज्य उभारले होते, त्यामुळे औरंगजेब महाराष्ट्र पूर्णपणे जिंकू शकला नाही.
मोगल बादशाह | कालावधी | महाराष्ट्रावरील प्रभाव | महत्त्वाची घटना |
अकबर | इ.स.१५५६-१६०५ | अहमदनगर वेढा | चाँद बिबीने प्रतिकार; बेरार मोगलांना |
जहांगीर | इ.स.१६०५-१६२७ | मलिक अंबरशी संघर्ष | मोगल वारंवार पराभूत; दख्खन अजिंक्य |
शाहजहान | इ.स.१६२७-१६५८ | निजामशाही बुडवली | इ.स.१६३७; शहाजी राजे कैद |
औरंगजेब | इ.स.१६५८-१७०७ | आदिलशाही/कुतुबशाही बुडवल्या | इ.स.१६८६; शिवाजींशी संघर्ष; दख्खन युद्ध २७ वर्षे |
५. परकीय व्यापारी सत्ता — पोर्तुगीज, डच, इंग्रज, फ्रेंच
शिवजन्मापूर्वीच्या महाराष्ट्राचा इतिहास परकीय युरोपियन शक्तींशिवाय अपूर्ण आहे. हा मुद्दा MPSC परीक्षेत वारंवार येतो — विशेषत: पोर्तुगीजांबद्दल.
अ) पोर्तुगीज — पहिले युरोपियन
वास्को द गामा इ.स. १४९८ मध्ये भारतात आला. पोर्तुगीजांनी सागरी मार्गाने भारतात आले आणि लवकरच किनारपट्टीवर वर्चस्व मिळवले.
- गोव्यावर ताबा: इ.स. १५१० मध्ये अल्फोन्सो द अल्बुकर्कने गोवा जिंकले. आदिलशाहीकडून गोवा घेतले. गोवा हे पोर्तुगीजांचे भारतातील मुख्य केंद्र बनले.
- वसई (बासईन): इ.स. १५३४ मध्ये पोर्तुगीजांनी वसई जिंकली. पुढे शिवाजी महाराजांचा मुलगा छत्रपती संभाजी महाराज यांच्या काळात मराठ्यांनी वसईच्या दिशेने प्रयत्न केले, पण अखेर पेशवा बाजीराव (दुसरे) यांनी इ.स. १७३९ मध्ये वसई जिंकली.
- चौल, दमण, दीव: पोर्तुगीजांनी चौल (रायगड जिल्हा), दमण व दीव येथेही किल्ले बांधले आणि व्यापारी तळ उभारले.
- मसाल्यांचा व्यापार: पोर्तुगीज हिंदी महासागरावरील व्यापारावर वर्चस्व मिळवण्यासाठी आले होते. मिरी, आले, दालचिनी, लवंग यांचा व्यापार नियंत्रित करणे हा त्यांचा उद्देश होता.
- धार्मिक धोरण: गोव्यात पोर्तुगीजांनी ‘Inquisition’ (धर्माधिकार न्यायालय) चालवले. हिंदू व मुसलमानांवर ख्रिश्चन धर्म स्वीकारण्याचा दबाव टाकला. अनेकांना छळ सोसावा लागला.
ब) डच (Netherlands)
डचांनी इ.स. १५९५ मध्ये भारतात व्यापार सुरू केला. ‘VOC’ (Vereenigde Oost-Indische Compagnie — डच ईस्ट इंडिया कंपनी) ची स्थापना इ.स. १६०२ मध्ये झाली. डचांनी पोर्तुगीजांशी स्पर्धा केली. महाराष्ट्रात त्यांचे मुख्य केंद्र ‘वेंगुर्ले’ (सिंधुदुर्ग जिल्हा) येथे होते.
क) इंग्रज (British)
इंग्रजांनी ‘EIC’ (East India Company) ची स्थापना इ.स. १६०० मध्ये केली. इ.स. १६१३ मध्ये त्यांनी सुरत येथे पहिली वखार (Factory) स्थापन केली. इ.स. १६३९ मध्ये मद्रास येथे किल्ला बांधला. महाराष्ट्रात इंग्रजांचे पहिले महत्त्वाचे केंद्र ‘सुरत’ आणि नंतर ‘मुंबई’ होते. मुंबई इ.स. १६६१ मध्ये पोर्तुगीजांकडून इंग्लंडच्या राजाला (King Charles II) हुंड्यात मिळाली आणि नंतर EIC ला भाड्याने दिली.
ड) फ्रेंच
फ्रेंच ईस्ट इंडिया कंपनी इ.स. १६६४ मध्ये स्थापन झाली. महाराष्ट्रातील किनारपट्टीवर पोर्तुगीज, डच, इंग्रज, फ्रेंच यांची सागरी स्पर्धा तीव्र होती. या ‘टोपकर’ लोकांमुळे (युरोपियन व्यापारी — त्यांच्या शिरस्त्राणामुळे हे नाव) महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर अस्थिरता निर्माण झाली.
शिवाजी महाराजांनी आरमार उभारण्याचे महत्त्व या युरोपियन शक्तींकडे बघूनच ओळखले. सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग, सुवर्णदुर्ग असे किनारी किल्ले बांधणे ही शिवाजी महाराजांच्या दूरदर्शी विचारांची कृती होती.
६. प्रशासन पद्धत — वतनदारी, देशमुख, देशपांडे
शिवजन्मापूर्वीच्या महाराष्ट्रातील प्रशासन व्यवस्था समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. MPSC परीक्षेत ‘वतनदारी पद्धत’ हा विषय वारंवार येतो.
अ) वतनदारी पद्धत काय होती?
‘वतन’ म्हणजे आनुवंशिक हक्काने मिळालेली पद व जमीन. वतनदारी म्हणजे एखाद्या कुटुंबाला पिढ्यानपिढ्या एखादे पद व त्याला जोडलेल्या जमिनीचा उपभोग मिळणे. या पद्धतीत राजाने किंवा सुलतानाने पद बहाल केले की ते पद त्या कुटुंबाचे कायमचे झाले.
ब) वेगवेगळ्या पातळ्यांवर प्रशासन
पातळी | पद | काम |
गाव | पाटील | गावची व्यवस्था, कर गोळा करणे, न्यायनिवाडा |
गाव | कुलकर्णी | गावची महसूल नोंद, जमीन नोंदी (ग्रामलेखक) |
परगणा | देशमुख | परगण्याची व्यवस्था; अनेक गावांचा प्रमुख |
परगणा | देशपांडे | परगण्याची महसूल नोंद; देशमुखाचा लेखनिक |
प्रांत | सरदेशमुख | अनेक परगण्यांचा प्रमुख |
राज्य | दिवाण / वकील | सुलतानाचा प्रधानमंत्री |
क) वतनदारांचे शोषण
या पद्धतीत वतनदार म्हणजे देशमुख, पाटील, कुलकर्णी यांना अमर्याद अधिकार होते. त्यांनी शेतकऱ्यांकडून जास्त कर वसूल केला, कमी नोंदवला आणि फरक स्वतःकडे ठेवला. ‘काडी पद्धत’ ही एक अशीच जुलमी पद्धत होती ज्यात कर आकारणीचे कोणतेही नियम नव्हते — वतनदाराच्या मनाप्रमाणे कर आकारला जाई.
शेतकऱ्याला विचारणे नाही, आव्हान देणे नाही — देशमुखाने जे सांगितले ते मान्य करायचे. नाही केले तर शारीरिक शिक्षा, जमीन जप्ती, गाव सोडण्याची वेळ. अशा भयंकर परिस्थितीत शिवाजी महाराजांनी रयतेला न्याय देण्याचे स्वप्न पाहिले.
ड) किल्ले व्यवस्था
महाराष्ट्रातील किल्ले हे केवळ लष्करी ठाणे नव्हते तर प्रशासनाची केंद्रे होती. सुलतानशाह्यांनी किल्ल्यांवर ‘किल्लेदार’ नेमले जे किल्ल्याचे रक्षण आणि परिसराचे प्रशासन करत. शिवजन्मापूर्वी महाराष्ट्रात शेकडो किल्ले होते — शिवनेरी, तोरणा, रायगड, प्रतापगड, सिंहगड (कोंडाणा), पुरंदर — हे सर्व त्या काळात परकीयांच्या ताब्यात होते.
७. शेतकरी, रयत आणि इ.स. १६३० चा महाभयंकर दुष्काळ
अ) शेतकऱ्यांची परिस्थिती
शिवजन्मापूर्वीच्या महाराष्ट्रातील शेतकरी हा सर्वांत जास्त पिळला जाणारा घटक होता. एकीकडे सुलतानाचा कर, दुसरीकडे देशमुखाची लूट, तिसरीकडे सावकाराचे कर्ज आणि चौथीकडे सतत लढाया — या चार गोष्टींनी शेतकरी पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाला होता.
- शेती पावसावर अवलंबून: सिंचन व्यवस्था अत्यंत तोकडी होती. पाऊस नाही तर पीक नाही. त्यातही कर द्यावा लागे.
- कर्जबाजारीपणा: बी-बियाणे, अवजारे यासाठी सावकाराकडून कर्ज घेणे आवश्यक होते. एकदा कर्जाच्या विळख्यात सापडला की शेतकरी त्यातून बाहेर पडत नसे.
- युद्धकाळातील लूट: सुलतानांच्या सैन्याने परगण्यातून जाताना गाव लुटणे, अन्नधान्य घेणे, जनावरे नेणे हे नित्याचेच होते.
- वेठबिगारी: शेतकऱ्याला सरकारी कामांसाठी विनामोबदला राबवले जाई. रस्ते, किल्ले बांधणे यात शेतकऱ्याचे श्रम फुकट जाई.
ब) इ.स. १६३० चा महादुष्काळ — शिवाजी महाराजांच्या जन्माचे वर्ष
इ.स. १६३० — हे वर्ष महाराष्ट्राच्या इतिहासात दुहेरी कारणाने महत्त्वाचे आहे. एकीकडे या वर्षी छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म झाला, तर दुसरीकडे महाराष्ट्रावर एक अभूतपूर्व दुष्काळ कोसळला.
या दुष्काळाने महाराष्ट्र पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाला. परळी येथील अब्दुल हमीद लाहोरी याने ‘बादशाहनामा’ मध्ये लिहिले आहे की या दुष्काळात लोक भाकरीच्या तुकड्यासाठी स्वतःला विकण्यास तयार होते पण विकत घेणारा कोणी नव्हता. माणसे मेलेल्या जनावरांचे मांस खात, मानवी मृतदेहांचे मांस खाल्ल्याच्या घटनाही घडल्या.
या दुष्काळात लक्षावधी लोक मृत्युमुखी पडले. गावेच्या गावे ओस पडली. शेती उद्ध्वस्त झाली. उद्योगधंदे बंद पडले. या भयंकर परिस्थितीत जन्माला आलेल्या शिवाजी महाराजांसाठी रयतेच्या दुखाची जाण बाळगणे हे सहजच आले असेल.
क) गावे सोडून पळण्याची समस्या
दुष्काळ, जास्त कर, लूट या कारणांमुळे शेतकरी गावे सोडून पळत. नवीन ठिकाणी जाऊन शेत कसायचे, पण तिथेही तेच हाल. या ‘गाव पळणे’ (देशांतर) मुळे शेती उत्पादन घटे, महसूल घटे आणि सुलतानांना आणखी जास्त कर लावण्याची सक्ती होई — हे एक दुष्टचक्र होते.
८. भक्ती चळवळ
अ) भक्ती चळवळ का महत्त्वाची?
शिवजन्मापूर्वीचा महाराष्ट्र राजकीयदृष्ट्या उद्ध्वस्त होता, पण सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक दृष्ट्या तो जिवंत होता — भक्ती चळवळीमुळे. भक्ती चळवळीने समाजाला एकत्र ठेवले, जातिभेद तोडण्याचा प्रयत्न केला आणि माणसामाणसांत बंधुभाव रुजवला.
ब) महाराष्ट्रातील संत परंपरा
संत | कालावधी | महत्त्वाचे योगदान | परीक्षेसाठी महत्त्वाचे |
संत ज्ञानेश्वर | इ.स. १२७५-१२९६ | ज्ञानेश्वरी (भगवद्गीतेचा मराठी अनुवाद); अमृतानुभव | वारकरी पंथाचे संस्थापक; पंढरपूर वारी |
संत नामदेव | इ.स. १२७०-१३५० | अभंग रचना; पंजाबपर्यंत भक्तीचा प्रसार | सर्व जातींना एकत्र आणले; गुरू ग्रंथसाहिबात अभंग |
संत एकनाथ | इ.स. १५३३-१५९९ | एकनाथी भागवत; भारुडे (सामाजिक नाटिका) | अस्पृश्यांना मंदिर प्रवेश; समता संदेश |
संत तुकाराम | इ.स. १५९८-१६५० | गाथा (अभंग संग्रह); शिवाजी महाराजांचे समकालीन | शिवाजी महाराजांशी भेट; स्वराज्याला आध्यात्मिक आधार |
समर्थ रामदास | इ.स. १६०८-१६८१ | दासबोध; मनाचे श्लोक; हनुमान मंदिरे | शिवाजी महाराजांचे गुरू; राष्ट्रभक्तीचा संदेश |
क) वारकरी पंथ — सामाजिक एकात्मतेचे माध्यम
वारकरी पंथाचे वैशिष्ट्य म्हणजे तो कोणत्याही एका जातीपुरता मर्यादित नव्हता. संत ज्ञानेश्वर (ब्राह्मण), संत नामदेव (शिंपी), संत सावता माळी (माळी), संत चोखामेळा (महार), संत गोरा कुंभार (कुंभार), संत जनाबाई (महार, दासी) — या सर्व जाती-जमातींतील संत एकाच विठ्ठलाचे भक्त होते. आषाढी-कार्तिकी एकादशीला पंढरपूरची वारी हे सर्व वारकऱ्यांचे एकत्र येण्याचे ठिकाण होते.
या वारीमुळे महाराष्ट्रातील वेगवेगळ्या प्रदेशांतील लोक एकमेकांना भेटत. खबरी-बातम्या देत. हे एक अनौपचारिक ‘नेटवर्क’ होते जे समाजाला जोडत होते. शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेला लोकांनी उत्स्फूर्त साथ दिली — त्यामागे हे सांस्कृतिक एकत्वही होते.
ड) समर्थ रामदास
समर्थ रामदास (जन्म इ.स. १६०८, जांब गाव, जालना जिल्हा) हे शिवाजी महाराजांचे गुरू होते. त्यांनी ‘दासबोध’ हा ग्रंथ लिहिला ज्यात राजकारण, अर्थकारण, समाजशास्त्र, अध्यात्म सर्व काही आहे. ‘मनाचे श्लोक’ हे त्यांचे लहान पण अत्यंत प्रभावशाली काव्य आहे.
समर्थांनी महाराष्ट्रभर हनुमान मंदिरे स्थापन केली. या मंदिरांतून ‘मठ’ (ब्रंच ऑफिस) चालत. मठातून शिष्य तयार होत, समाजप्रबोधन होई. ‘जय जय रघुवीर समर्थ’ हा त्यांचा जयघोष आजही मराठी मनात घर करून आहे.
९. शहाजी राजे भोसले (शिवाजी महाराजांचे पिता)
अ) घराण्याची पार्श्वभूमी
भोसले घराणे हे मूळचे मेवाड (राजस्थान) येथील होते असे काही इतिहासकार मानतात. ते महाराष्ट्रात आले आणि इथेच स्थायिक झाले. मालोजी राजे भोसले हे शहाजी राजांचे वडील. मालोजी राजांनी निजामशाहीत मोठे नाव कमावले होते. त्यांना ‘राजा’ ही पदवी निजामशाहाने दिली.
मालोजी राजांचे इ.स. १६०६ मध्ये इंदापूर येथे निधन झाले. त्यानंतर शहाजी राजांनी आपल्या वडिलांची जागा घेतली.
ब) शहाजी राजांची कारकीर्द
- निजामशाही सेवा: शहाजी राजांनी सुरुवातीला निजामशाहीची सेवा केली. निजामशाहीच्या अखेरच्या काळात त्यांनी बाल-सुलतान मुर्तझा निजाम शाह (तिसरा) यांना गादीवर बसवून निजामशाहीचा सर्वेसर्वा बनण्याचा प्रयत्न केला. मोगलांविरुद्ध त्यांनी शौर्याने लढले.
- मोगल सेवा (थोडक्या काळासाठी): निजामशाही बुडाल्यावर शहाजी राजांनी काही काळ मोगलांची सेवा केली. पण मोगलांशी जमले नाही.
- आदिलशाही सेवा: शेवटी शहाजी राजांनी आदिलशाहीची सेवा स्वीकारली. त्यांना पुणे, सुपे, चाकण आणि बंगळुरू विभागाची जहागीर मिळाली.
क) शहाजी राजांचे लष्करी पराक्रम
शहाजी राजे अत्यंत शूर सरदार होते. त्यांनी मोगल, निजामशाही आणि आदिलशाही यांच्याशी अनेक लढाया लढल्या. ‘भातवडीची लढाई’ (इ.स. १६२४) मध्ये शहाजी राजांनी मोगल व निजामशाहीच्या संयुक्त सैन्याचा पराभव केला — हे त्यांचे ऐतिहासिक यश होते.
इ.स. १६४८-४९ मध्ये आदिलशाहाने शहाजी राजांना अटक केली. शिवाजी महाराजांनी वडिलांच्या सुटकेसाठी काही किल्ले परत दिले आणि तह केला. सुटकेनंतर शहाजी राजे बंगळुरूला गेले. इ.स. १६६४ मध्ये त्यांचा शिकारीदरम्यान अपघाती मृत्यू झाला.
ड) शहाजी राजांचे प्रशासकीय योगदान
शहाजी राजांनी पुणे जहागिरीत उत्तम प्रशासन केले. त्यांनी दादोजी कोंडदेव यांना पुण्याचा दिवाण (प्रशासक) म्हणून नेमले. दादोजी कोंडदेवांनी उजाड पुण्याला पुन्हा सुजलाम बनवले — नवीन शेतकऱ्यांना जमिनी वाटल्या, पाणी व्यवस्था केली, शेती सुधारली.
१०. राजमाता जिजाबाई (शिवाजी महाराजांची आई)
अ) जिजाबाईंचे कुटुंब आणि बालपण
जिजाबाईंचे पूर्ण नाव जिजाबाई लखुजी जाधव. जन्म: इ.स. १५९८ (काही इतिहासकार इ.स. १५९७ मानतात), सिंदखेड राजा, जिल्हा बुलढाणा. त्यांचे वडील लखुजी जाधवराव हे निजामशाहीचे सर्वात प्रतापी सरदार होते. जाधव घराणे हे मूळचे यादव वंशाचे त्यामुळे त्यांना मोठा सन्मान होता.
जिजाबाईंचा विवाह वयाच्या सहाव्या-सातव्या वर्षी शहाजी राजांशी झाला. लखुजी जाधव आणि मालोजी भोसले यांच्यात सुरुवातीला मतभेद होते, पण दोन्ही घराण्यांना एकत्र आणण्यासाठी हा विवाह ठरवण्यात आला.
ब) जिजाबाईंच्या आयुष्यातील कठीण प्रसंग
जिजाबाईंचे आयुष्य कष्टांनी भरलेले होते. त्यांना अनेक मुले झाली पण त्यातील अनेकांचा बालपणीच मृत्यू झाला. इ.स. १६२९ मध्ये त्यांचे वडील लखुजी जाधवराव यांना दरबारात ठार मारण्यात आले हा जिजाबाईंना मोठा धक्का होता. शहाजी राजे बंगळुरूत राहत असताना जिजाबाई पुण्यात एकट्या राहिल्या.
या सर्व कठीण परिस्थितीतही जिजाबाईंनी खचले नाही. उलट त्यांनी बाल शिवाजींना रामायण-महाभारताच्या कथा सांगत स्वराज्याची स्वप्ने पेरली. ‘रामराज्य’ आणण्यासाठी शिवाजींना तयार केले.
क) जिजाबाईंचे पुण्यातील जीवन
दादोजी कोंडदेवांच्या मदतीने जिजाबाईंनी पुणे जहागिरी सांभाळली. शिवाजींना घोडेस्वारी, तलवारबाजी, दांडपट्टा यांचे प्रशिक्षण त्यांच्या देखरेखीखाली झाले. सह्याद्रीच्या डोंगर-दऱ्यांत मावळे साथीदार गोळा करण्याचे काम शिवाजींनी लहान वयातच सुरू केले — याला जिजाबाईंचा पाठिंबा होता.
ड) शिवाजी महाराजांचा जन्म — इ.स. १६३०
शिवनेरी किल्ला, जुन्नर, पुणे जिल्हा येथे १९ फेब्रुवारी इ.स. १६३० रोजी छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म झाला. जिजाबाईंनी शिवनेरीवरील ‘शिवाई देवी’ ला प्रार्थना केली होती ‘मला बलवान पुत्र दे’ म्हणून मुलाचे नाव ‘शिवाजी’ ठेवले.
त्या वर्षी महाराष्ट्रात भयंकर दुष्काळ होता. दुष्काळग्रस्त, जुलुमी राजवटीत पिचलेल्या रयतेच्या मुक्तीसाठी हा जन्म होता. जिजाबाईंनी इ.स. १६७४ मध्ये शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक पाहिला त्याच्या बारा दिवसांनंतर त्यांचे निधन झाले.
११. मावळा प्रदेश
‘मावळ’ म्हणजे सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारावरील दऱ्यांमधील परिसर. पुणे जिल्ह्यातील पवना, इंद्रायणी, भीमा या नद्यांच्या खोऱ्यातील भाग. मावळात छोटे-छोटे गडकोट होते, डोंगर-दऱ्या होत्या आणि हिंदवी राज्याचे स्वप्न पाहणारे मावळे तरुण होते.
- मावळ्यांचे वैशिष्ट्य: डोंगर-दऱ्यांशी परिचित; चपळ हालचाल; कमी साधनांत जास्त लढाऊ क्षमता
- मावळ खोऱ्यांची नावे: पुणे मावळ, गुंजण मावळ, हवेली मावळ, कर्यात मावळ, नाणे मावळ, चाकण मावळ
- मावळ्यांचे जीवन: शेती, पशुपालन आणि लढाई हे तीन त्यांचे व्यवसाय
या मावळ प्रदेशातच शिवाजी महाराजांनी बाल वयात खेळताना स्वराज्याचे खेळ खेळले. मावळ्यांना सोबत घेऊन गड जिंकण्याचे स्वप्न पाहिले आणि वयाच्या सोळाव्या वर्षी (इ.स. १६४७) तोरणा किल्ला जिंकून स्वराज्याची मुहूर्तमेढ रोवली.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे (Quick Revision)
मुद्दा | परीक्षेत येणारा प्रश्न / उत्तर |
बहमनी स्थापना | इ.स. १३४७ — अल्लाउद्दीन हसन बहमन शाह — राजधानी गुलबर्गा → नंतर बिदर |
महमूद गवान | बहमनी प्रधानमंत्री; इ.स. १४८१ मध्ये खोट्या आरोपाखाली फाशी; त्यानंतर साम्राज्य कमकुवत |
पाच सुलतानशाह्या | निजामशाही(१४९०), आदिलशाही(१४९०), इमादशाही(१४९०), बरीदशाही(१४९२), कुतुबशाही(१५१८) |
तालिकोटाचे युद्ध | इ.स. १५६५ — पाच सुलतानशाह्या vs विजयनगर — विजयनगर पराभव |
चाँद बिबी | इ.स. १५९५-९६ — अहमदनगर किल्ला — मोगलांविरुद्ध शौर्याने लढ्लाली |
मलिक अंबर | निजामशाहीचा प्रधानमंत्री (१६०७-२६); मावळे पद्धत; रयत्वारी; मोगलांना वारंवार हरवले |
निजामशाही अंत | इ.स. १६३७ — औरंगजेबाने बुडवली |
आदिलशाही अंत | इ.स. १६८६ — औरंगजेबाने बुडवली |
इब्राहिम आदिल शाह II | ‘जगत गुरू’ — संगीत, साहित्य; ‘किताब-ए-नौरस’ ग्रंथ |
शहाजी राजे | जन्म इ.स. १५९४; मालोजी राजांचे पुत्र; पुणे-सुपे जहागीर; भातवडीची लढाई |
जिजाबाई | जन्म इ.स. १५९८, सिंदखेड राजा; वडील लखुजी जाधवराव; शिवनिर्मात्री |
शिवाजी महाराज जन्म | १९ फेब्रुवारी इ.स. १६३०; शिवनेरी किल्ला; जुन्नर, पुणे |
पोर्तुगीज गोवा | इ.स. १५१० — अल्फोन्सो द अल्बुकर्क — आदिलशाहीकडून जिंकले |
इंग्रज EIC | इ.स. १६०० मध्ये स्थापना; इ.स. १६१३ मध्ये सुरत वखार |
संत तुकाराम | इ.स. १५९८-१६५०; शिवाजी महाराजांचे समकालीन; गाथा (अभंग संग्रह) |
समर्थ रामदास | इ.स. १६०८-१६८१; दासबोध; मनाचे श्लोक; शिवाजी महाराजांचे गुरू |
इ.स. १६३० दुष्काळ | शिवाजी जन्माचे वर्षच; महाराष्ट्र उद्ध्वस्त; लाखो मृत्यू |
वतनदारी पद्धत | आनुवंशिक पद — देशमुख, पाटील, कुलकर्णी; शेतकऱ्यांचे शोषण |
काडी पद्धत vs रयत्वारी | काडी = मनमानी कर वसुली; रयत्वारी = थेट शेतकऱ्याशी नोंदणी (मलिक अंबर) |
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न / उत्तरे (FAQs)
प्र. १: बहमनी साम्राज्याची राजधानी कोणती होती?
उ: बहमनी साम्राज्याची पहिली राजधानी गुलबर्गा होती. नंतर इ.स. १४२९ मध्ये अहमद शाह वली याने राजधानी बिदर येथे हलवली. बिदर ही बहमनी साम्राज्याची प्रमुख व शेवटची राजधानी होती.
प्र. २: महमूद गवानची हत्या का झाली आणि त्याचे परिणाम काय झाले?
उ: महमूद गवान याची हत्या इ.स. १४८१ मध्ये झाली. दरबारातील देशी अमीरांनी त्याच्याविरुद्ध खोट्या पत्राच्या आधारे बंडाचा आरोप केला. कमकुवत सुलतान मुहम्मद शाह (तिसरा) याने खात्री न करता त्याला फाशी दिली. परिणाम: बहमनी साम्राज्याचा मजबूत आधारस्तंभ कोसळला; पुढे ३०-४० वर्षांत साम्राज्याचे पाच तुकडे झाले.
प्र. ३: मलिक अंबरने कोणत्या प्रशासकीय सुधारणा केल्या?
उ: मलिक अंबरने तीन महत्त्वाच्या सुधारणा केल्या — (१) रयत्वारी पद्धत: प्रत्येक शेतकऱ्याची थेट नोंदणी आणि जमिनीनुसार निश्चित कर — ‘काडी पद्धत’ बंद केली. (२) मावळे सैन्य: स्थानिक मावळे, रामोशी, भिल्ल यांना सैन्यात भरती करून गनिमी काव्याची पद्धत विकसित केली. (३) जमाबंदी: जमिनीचे पद्धतशीर मोजमाप व महसूल नक्की करणे.
प्र. ४: चाँद बिबी आणि निजामशाहीचा काय संबंध होता?
उ: चाँद बिबी ही निजामशाहीची राजकन्या होती. तिचा विवाह आदिलशाहीचा अली आदिल शाह (पहिला) याच्याशी झाला होता. इ.स. १५९५-९६ मध्ये मोगल सैन्याने अहमदनगरला वेढा घातला तेव्हा तिने अहमदनगर किल्ल्याचे शौर्याने रक्षण केले. ती ‘चाँद सुलतान’ म्हणूनही ओळखली जाते. अखेरीस दरबारातील एका गटाने इ.स. १५९९ मध्ये तिची हत्या केली.
प्र. ५: ‘टोपकर’ कोणाला म्हणत? ते महाराष्ट्रात कोणत्या ठिकाणी होते?
उ: युरोपियन व्यापारी शक्तींना (पोर्तुगीज, डच, इंग्रज, फ्रेंच) त्यांच्या शिरस्त्राणामुळे (टोपी) ‘टोपकर’ म्हणत. महाराष्ट्रात: पोर्तुगीज — गोवा (१५१०), वसई (१५३४), चौल; डच — वेंगुर्ले; इंग्रज — सुरत (१६१३), मुंबई (१६६१ नंतर). या सर्वांनी किनारपट्टीवरील व्यापार नियंत्रित केला.
प्र. ६: वतनदारी पद्धत म्हणजे काय? तिचे दुष्परिणाम काय होते?
उ: ‘वतन’ म्हणजे आनुवंशिक पद व जमीन. पाटील, कुलकर्णी, देशमुख, देशपांडे यांचे पद पिढ्यानपिढ्या वंशपरंपरागत राहत असे. दुष्परिणाम: वतनदार जबाबदार नव्हते, शेतकऱ्यांवर मनमानी कर लादत, ‘काडी पद्धत’ ने लूट करत, न्यायनिवाड्यात पक्षपात होई. रयत या पद्धतीने अत्यंत पिचली होती.
प्र. ७: इ.स. १६३० च्या दुष्काळाने महाराष्ट्रावर काय परिणाम झाला?
उ: इ.स. १६३० चा दुष्काळ हा महाराष्ट्राने अनुभवलेल्या सर्वात भीषण दुष्काळांपैकी एक होता. लक्षावधी लोक मृत्युमुखी पडले, गावे ओस पडली, शेती उद्ध्वस्त झाली, उद्योगधंदे बंद पडले. याच वर्षी शिवाजी महाराजांचा जन्म झाला. रयतेच्या या दुःखाची जाण शिवाजी महाराजांच्या धोरणांत नंतर दिसली — त्यांनी शेतकऱ्यांना कधी त्रास दिला नाही.
प्र. ८: जिजाबाईंनी शिवाजी महाराजांच्या जडणघडणीत काय भूमिका बजावली?
उ: जिजाबाईंनी चार महत्त्वाच्या प्रकारे शिवाजी महाराजांना घडवले: (१) शिक्षण: रामायण-महाभारताच्या कथा सांगत धर्म, न्याय, राष्ट्रप्रेम शिकवले. (२) स्वराज्याची प्रेरणा: ‘रामराज्य’ आणण्याचे स्वप्न त्यांच्या मनात पेरले. (३) प्रशिक्षण: घोडेस्वारी, तलवारबाजी, किल्लेकोट यांचे शिक्षण दिले. (४) प्रशासन: शहाजी राजे बंगळुरूत असताना एकट्याने पुणे जहागीर सांभाळली — शिवाजींसाठी स्थिर वातावरण निर्माण केले.
प्र. ९: संत तुकाराम व समर्थ रामदास यांचे स्वराज्य स्थापनेशी काय नाते होते?
उ: संत तुकाराम (इ.स. १५९८-१६५०) हे शिवाजी महाराजांचे समकालीन होते. त्यांच्या अभंगांनी समाजात जाती-धर्माच्या पलीकडे एकता निर्माण केली. त्यांनी शिवाजी महाराजांना ‘राज्य करा जी श्रेयासाठी’ असा संदेश दिला. समर्थ रामदास (इ.स. १६०८-१६८१) हे शिवाजी महाराजांचे गुरू होते. ‘दासबोध’ मध्ये राज्यकारण, सामाजिक व्यवस्था यांचे मार्गदर्शन होते. या दोन्ही संतांनी स्वराज्याला आध्यात्मिक व सामाजिक आधार दिला.