परभणी जिल्ह्याची संपूर्ण माहिती | Parbhani District Complete Information In Marathi

परभणी जिल्ह्याची भौगोलिक माहिती | Geographical Information

परभणी जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ

परभणी जिल्ह्याचे एकूण क्षेत्रफळ ६,२५१ चौरस किलोमीटर आहे. महाराष्ट्राच्या एकूण क्षेत्रफळाच्या तुलनेत हे जिल्ह्याचे क्षेत्र साधारण २% आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय परभणी शहर आहे, जे मराठवाडा विभागातील एक प्रमुख शहर आहे.

परभणी जिल्ह्याच्या सीमा | Borders of Parbhani District

परभणी जिल्ह्याच्या चारही बाजूंना महाराष्ट्रातील विविध जिल्हे आहेत. सीमांची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

परभणी जिल्ह्यातील तालुके | Talukas of Parbhani District

परभणी जिल्ह्यात एकूण ९ तालुके आहेत. हे तालुके खालीलप्रमाणे आहेत:

१. परभणी – जिल्ह्याचे मुख्यालय असलेला सर्वात मोठा तालुका

२. पाथरी – ऐतिहासिक आणि धार्मिक महत्त्व असलेला तालुका

३. गंगाखेड – गोदावरी नदीच्या काठी वसलेला तालुका

४. जिंतूर – कृषी व उद्योगाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा तालुका

५. पालम – नैसर्गिक सौंदर्याने नटलेला तालुका

६. सेलू – ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचा तालुका

७. सोनपेठ – शेतीप्रधान तालुका

८. मानवत – ऐतिहासिक वारसा असलेला तालुका

९. पूर्णा – उद्योग व व्यापाराच्या दृष्टीने महत्त्वाचा तालुका

परभणी जिल्ह्यात एकूण ८५१ ग्रामपंचायती व १,०२३ गावे आहेत. जिल्हा ३ उपविभागांमध्ये विभागला आहे: परभणी, जिंतूर आणि गंगाखेड.

परभणी जिल्ह्याची लोकसंख्या | Population of Parbhani District

२०११ च्या जनगणनेनुसार लोकसंख्या

२०२३ च्या अंदाजानुसार, परभणी जिल्ह्याची लोकसंख्या सुमारे २१ लाख च्या आसपास असण्याचा अंदाज आहे. जिल्ह्याची लोकसंख्या मुख्यत्वे ग्रामीण स्वरूपाची आहे. जिल्ह्यातील जवळपास ७३% लोकसंख्या ग्रामीण भागात राहते तर २७% लोकसंख्या शहरी भागात राहते.

परभणी जिल्ह्यातील नद्या | Rivers of Parbhani District

परभणी जिल्हा नद्यांच्या दृष्टीने अत्यंत समृद्ध आहे. या नद्या जिल्ह्यातील शेती, पाणीपुरवठा आणि पर्यावरण यांसाठी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत.

गोदावरी नदी (Godavari River)

गोदावरी नदी ही परभणी जिल्ह्यातील सर्वात महत्त्वाची आणि सर्वात मोठी नदी आहे. दक्षिण गंगा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या नदीचे उगमस्थान नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर येथे आहे. ही नदी परभणी जिल्ह्याच्या दक्षिण सीमेलगत वाहते. गंगाखेड हे गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेले परभणी जिल्ह्यातील एक महत्त्वाचे धार्मिक स्थान आहे. येथे संत जनाबाईंचे जन्मस्थान असल्यामुळे हे ठिकाण भाविकांसाठी अत्यंत पवित्र मानले जाते.

पूर्णा नदी (Purna River)

पूर्णा नदी ही परभणी जिल्ह्यातील दुसरी सर्वात महत्त्वाची नदी आहे. ही नदी जिल्ह्याच्या मध्यभागातून वाहते. पूर्णा नदी ही गोदावरी नदीची एक प्रमुख उपनदी आहे. या नदीवर अनेक सिंचन प्रकल्प उभारले गेले आहेत जे जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहेत.

दुधना नदी (Dudhna River)

दुधना नदी ही परभणी जिल्ह्यातून वाहणारी एक महत्त्वाची नदी आहे. या नदीवर येलदरी धरण बांधले गेले आहे, जे जिल्ह्यातील सिंचनासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. ही नदी मराठवाड्याच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत मोलाचा हातभार लावते.

कयाधू नदी (Kayadhu River)

कयाधू नदी ही पूर्णा नदीची उपनदी आहे. ही नदी जिल्ह्याच्या उत्तर भागातून वाहते आणि शेतीसाठी पाण्याचा एक महत्त्वाचा स्रोत आहे.

परभणी जिल्ह्यातील धरणे | Dams of Parbhani District

येलदरी धरण (Yeldari Dam)

येलदरी धरण हे परभणी जिल्ह्यातील सर्वात मोठे आणि सर्वात महत्त्वाचे धरण आहे. हे धरण दुधना नदीवर बांधण्यात आले आहे. येलदरी धरणाची उंची सुमारे ३५ मीटर आहे आणि या धरणाची पाणीसाठवण क्षमता मोठी आहे. हे धरण परभणी आणि हिंगोली जिल्ह्यांमधील सिंचनासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. येलदरी धरणाच्या परिसरात एक पर्यटन स्थळही विकसित झाले आहे, जेथे मराठवाड्यातील पर्यटक मोठ्या संख्येने येतात.

सिद्धेश्वर धरण (Siddeshwar Dam)

सिद्धेश्वर धरण हे परभणी जिल्ह्यातील दुसरे महत्त्वाचे धरण आहे. हे धरण पूर्णा नदीवर बांधण्यात आले असून जिल्ह्यातील सिंचनात मोलाचा वाटा उचलते. या धरणावर पर्यटनाच्या दृष्टीने विकास होत असून मराठवाड्यातील पर्यटकांमध्ये हे ठिकाण लोकप्रिय आहे.

लोअर दुधना धरण (Lower Dudhna Dam)

लोअर दुधना धरण हे देखील जिल्ह्यातील एक महत्त्वाचे सिंचन प्रकल्प आहे. या धरणामुळे जिल्ह्यातील हजारो हेक्टर शेतजमिनीला सिंचनाची सुविधा मिळते.

परभणी जिल्ह्याचे हवामान | Climate of Parbhani District

परभणी जिल्ह्याचे हवामान उष्णकटिबंधीय स्वरूपाचे आहे. मराठवाड्यातील इतर जिल्ह्यांप्रमाणेच परभणी जिल्ह्यातही उन्हाळ्यात तीव्र उष्णता अनुभवयाला मिळते.

उन्हाळा (मार्च ते जून)

उन्हाळ्यात परभणी जिल्ह्यातील तापमान ४२ ते ४५ अंश सेल्सिअसपर्यंत पोहोचू शकते. या काळात वातावरण अत्यंत कोरडे आणि उष्ण असते.

पावसाळा (जून ते सप्टेंबर)

परभणी जिल्ह्यात पावसाळ्यात नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांमुळे पाऊस पडतो. जिल्ह्याचा सरासरी वार्षिक पाऊस ७५० ते ९०० मिमी च्या दरम्यान असतो. मात्र मराठवाड्यातील पाऊस अनियमित असल्यामुळे कधी अतिवृष्टी, तर कधी दुष्काळी परिस्थिती निर्माण होते.

हिवाळा (ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी)

हिवाळ्यात परभणी जिल्ह्यातील तापमान १० ते १५ अंश सेल्सिअसपर्यंत खाली येऊ शकते. हा हंगाम शेतीसाठी आणि पर्यटनासाठी सर्वात अनुकूल असतो.

परभणी जिल्ह्यातील पिके | Crops of Parbhani District

परभणी जिल्हा हा मराठवाड्यातील एक प्रमुख कृषी जिल्हा आहे. जिल्ह्यातील बहुतांश लोकसंख्या शेतीवर अवलंबून आहे.

खरीप पिके (Kharif Crops)

• कापूस (Cotton): परभणी जिल्हा हा कापूस उत्पादनासाठी मराठवाड्यात प्रसिद्ध आहे. मराठवाड्याचे पांढरे सोने म्हणून ओळखला जाणारा कापूस हे जिल्ह्यातील सर्वात महत्त्वाचे नगदी पीक आहे.
• सोयाबीन: गेल्या काही वर्षांत सोयाबीन उत्पादनात मोठी वाढ झाली आहे.
• तूर (अरहर): तुरीचे उत्पादन जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणात केले जाते.
• मूग, उडीद: कडधान्यांमध्ये मूग व उडीद यांचा समावेश होतो.
• ज्वारी, बाजरी: मराठवाड्याची पारंपरिक पिके.

रब्बी पिके (Rabi Crops)

• गहू: हिवाळ्यात गहू पिकाची मोठ्या प्रमाणात लागवड केली जाते.
• हरभरा: रब्बी हंगामातील महत्त्वाचे कडधान्य.
• करडई: तेलबियांमध्ये करडईचे महत्त्व आहे.

फळे व भाजीपाला

परभणी जिल्ह्यात मोसंबी, संत्री, आंबा, डाळिंब या फळांची लागवड केली जाते. भाजीपाल्यामध्ये कांदा, टोमॅटो, वांगी, मिरची यांचा प्रामुख्याने समावेश होतो.

परभणी जिल्ह्यातील वनक्षेत्र | Forest Area

परभणी जिल्ह्यात मराठवाड्यातील इतर जिल्ह्यांच्या तुलनेत वनक्षेत्र मर्यादित आहे. जिल्ह्याच्या एकूण क्षेत्रफळापैकी सुमारे ५ ते ७% क्षेत्र वनांनी व्यापलेले आहे. येथे प्रामुख्याने बाभूळ, निलगिरी, खैर, टेंभुर्णी आणि इतर काटेरी झाडे आढळतात. वनक्षेत्रात रानससा, कोल्हा, रानडुक्कर, विविध प्रकारचे पक्षी आढळतात.

परभणी जिल्ह्यातील पर्यटन स्थळे | Tourist Places in Parbhani District

१. गंगाखेड (Gangakhed)

गंगाखेड हे परभणी जिल्ह्यातील सर्वात प्रसिद्ध पर्यटन व धार्मिक स्थान आहे. हे ठिकाण संत जनाबाईंचे जन्मस्थान म्हणून संपूर्ण महाराष्ट्रात ओळखले जाते. गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेल्या या गावी महादेवाचे प्राचीन मंदिर असून येथे दरवर्षी लाखो भाविक येतात. संत जनाबाईंचे अभंग व रचना मराठी साहित्यात अजरामर आहेत. MPSC परीक्षेत महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेशी संबंधित प्रश्न विचारताना जनाबाईंचा उल्लेख अनेकदा येतो.

२. येलदरी धरण (Yeldari Dam)

येलदरी धरण हे परभणी जिल्ह्यातील एक महत्त्वाचे पर्यटन स्थळ आहे. दुधना नदीवर बांधलेल्या या धरणाचे विशाल जलाशय आणि निसर्गरम्य परिसर पर्यटकांना भुरळ घालतात. पावसाळ्यात व हिवाळ्यात येथे मोठ्या संख्येने पर्यटक येतात.

३. पाथरी (Pathri)

पाथरी हे ऐतिहासिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे ठिकाण आहे. सई बाईंचे (साई बाबांच्या मातेचे) जन्मस्थान म्हणून पाथरी प्रसिद्ध आहे. शिर्डीचे साई बाबा यांच्याशी संबंधित असल्यामुळे देश-विदेशातून लाखो भक्त येथे येतात. पाथरी येथील परमेश्वर मंदिर आणि प्राचीन मशीद हे ऐतिहासिक वास्तू पर्यटकांचे आकर्षण आहेत.

४. सेलू (Selu)

सेलू हे परभणी जिल्ह्यातील एक ऐतिहासिक गाव आहे. येथे महालक्ष्मी मंदिर आणि इतर प्राचीन धार्मिक स्थळे आहेत. ऐतिहासिक कालखंडात सेलू हे एक महत्त्वाचे व्यापारी केंद्र होते.

५. परभणी शहर (Parbhani City)

परभणी शहरात शहर महाबळेश्वर मंदिर, विविध ऐतिहासिक वास्तू, वसंत व्याख्यानमाला आणि इतर सांस्कृतिक स्थळे आहेत. शहरात वसंतराव नाईक कृषी विद्यापीठ (VNMKV) हे कृषी क्षेत्रातील महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाचे विद्यापीठ आहे.

६. मानवत (Manvat)

मानवत हे परभणी जिल्ह्यातील एक ऐतिहासिक तालुका मुख्यालय आहे. येथे कालेश्वर महादेवाचे प्राचीन मंदिर असून नद्यांच्या संगमावर हे ठिकाण वसलेले आहे. मानवत येथील ऐतिहासिक वास्तू आणि नैसर्गिक सौंदर्य पर्यटकांना आकर्षित करतात.